List do Hebrajczyków potrafi zachwycić, ale może też przytłoczyć. Autor przechodzi od aniołów do Mojżesza, od pustyni do Bożego odpoczynku, a następnie od Melchizedeka do przybytku, przymierza i ofiary. Czy za tym bogactwem kryje się czytelny plan? Jak czytać ten tekst, aby uchwycić jego najważniejsze przesłanie?
Druga część serii „List do Hebrajczyków” poświęcona jest formie tego pisma i sposobowi jego czytania. Rozpoznanie jego budowy pomaga śledzić argumentację i zrozumieć kierowane do odbiorców wezwania.
Nietypowy początek Listu
Gdy otwieramy list Pawła, zwykle od razu dowiadujemy się, kto pisze i do kogo kieruje swoje słowa. List do Hebrajczyków zaczyna się inaczej. Brakuje imienia nadawcy, pozdrowienia i wskazania konkretnej wspólnoty. Pierwsze zdanie od razu wprowadza czytelnika w wielki temat Bożego objawienia: dawniej Bóg przemawiał przez proroków, a teraz przemówił przez Syna.
Dopiero ostatnie wersety przypominają zwyczajny list. Znajdujemy w nich prośbę o modlitwę, informację o Tymoteuszu i pozdrowienia (Hbr 13,18–25). Dlatego najtrafniej opisać to dzieło jako starannie skomponowaną mowę zachęcającą, przekazaną w formie pisemnej i zakończoną jak list. Jej język i budowa wyraźnie uwzględniają słuchacza, nawet jeśli nie potrafimy ustalić, czy tekst został najpierw wygłoszony.1
„Słowo zachęty”
Najważniejszą wskazówkę pozostawił sam autor:
„A proszę was, bracia, wysłuchajcie [tego] słowa zachęty, bo krótko do was napisałem” (Hbr 13,22; SNPD).
Greckie wyrażenie λόγος τῆς παρακλήσεως (logos tēs paraklēseōs) można oddać jako „słowo zachęty”, „mowę zachęcającą” albo „przemówienie pocieszenia”. Podobne sformułowanie pojawia się w Dz 13,15, gdy przełożeni synagogi proszą Pawła i Barnabę, aby przemówili do zgromadzonego ludu.
Określenie to wskazuje na cel wypowiedzi. Przedstawiając znaczenie dzieła Jezusa, autor skłania słuchaczy do zastanowienia się nad własną odpowiedzią. Jego nauczanie obejmuje zarówno ostrzeżenia, jak i pocieszenie oraz wezwanie do wytrwałości.2
Mowa przygotowana z myślą o słuchaczach
Autor posługuje się staranną, literacką greką. Buduje rozbudowane zdania, świadomie powtarza ważne słowa i płynnie przechodzi między objaśnieniem Pisma a bezpośrednim apelem do odbiorców. Bardzo dobrze zna księgi Starego Testamentu i przytacza je przede wszystkim w greckiej formie tekstu, należącej do tradycji zwyczajowo nazywanej Septuagintą.3
Gdy List był odczytywany na głos, słuchacze mogli wychwytywać powracające tematy i charakterystyczne zwroty. Właśnie dlatego pewne myśli pojawiają się więcej niż raz. Powtórzenia pomagają słuchaczom zapamiętać najważniejsze prawdy i rozpoznać, do jakiej odpowiedzi zostają wezwani.
Dzisiejszy czytelnik najlepiej odczyta List do Hebrajczyków, gdy poświęci mu czas i będzie śledził rozwój argumentacji. Dobrze jest przeczytać dłuższy fragment na głos, zauważyć powtarzające się słowa i zadać sobie pytanie: do jakiej odpowiedzi autor wzywa mnie po tym wyjaśnieniu?
Wyjaśnienie i wezwanie idą razem
Jedną z najważniejszych cech Listu jest naprzemienne występowanie dwóch rodzajów wypowiedzi:
- wyjaśnienia — kim jest Jezus i czego dokonał;
- wezwania — jak wobec tej prawdy powinni postąpić wierzący.
Autor łączy teologię z życiem wspólnoty. Jeśli Jezus przewyższa aniołów, odbiorcy powinni tym uważniej słuchać Jego słowa (Hbr 1,1–2,4). Jeśli jest wiernym Synem nad domem Boga, powinni strzec swoich serc przed niewiarą (Hbr 3,1–19). Jeśli jest współczującym Najwyższym Kapłanem, mogą z ufnością zbliżać się do tronu łaski (Hbr 4,14–16). Jeśli złożył jedną skuteczną ofiarę, powinni trzymać się nadziei i wzajemnie zachęcać do miłości (Hbr 10,19–25).
To jeden z najlepszych kluczy do lektury Listu: po każdej prawdzie o Jezusie szukaj wynikającego z niej wezwania. Warto więc czytać razem fragment objaśniający i następujący po nim apel, zamiast traktować je jako niezależne wypowiedzi.
Rola ostrzeżeń w całym wywodzie
Niektórych czytelników niepokoją surowe ostrzeżenia zawarte w Hbr 2, 3, 6, 10 i 12. Gdy zostaną wyrwane z kontekstu, mogą brzmieć jak nagłe groźby przerywające teologiczny wykład. W strukturze Listu pełnią jednak określoną funkcję: pokazują, że objawienie Boga w Synu domaga się odpowiedzi.
Im wyraźniej autor przedstawia wielkość Jezusa i skuteczność Jego dzieła, tym poważniejsze staje się pytanie o reakcję człowieka. W toku argumentacji ostrzeżenia mają wyrwać wspólnotę z duchowej bierności: przestrzegają przed lekceważeniem usłyszanego słowa, oddalaniem się i porzuceniem wyznawanej nadziei. Jednocześnie autor wielokrotnie wskazuje podstawę ufności i zachęca odbiorców, by zbliżali się do Boga (np. Hbr 4,14–16; 6,9–12; 10,19–25).
Czy List ma dokładny plan?
Badacze proponują różne podziały Listu do Hebrajczyków. Jedni wyodrębniają większe bloki tematyczne, inni zwracają uwagę na powtarzające się słownictwo, zapowiedzi kolejnych tematów, inkluzje oraz wyrażenia łączące sąsiednie części. Inkluzją nazywa się powtórzenie motywu lub sformułowania na początku i końcu fragmentu, które pomaga rozpoznać jego granice. Albert Vanhoye wskazywał na bardzo staranną kompozycję złożoną z pięciu głównych części, poprzedzonych wprowadzeniem i zakończonych epilogiem.4
Do uważnej lektury wystarczy dostrzec główny kierunek dzieła: autor prowadzi od objawienia Boga w Synu, przez kapłaństwo i ofiarę Jezusa, aż do wezwania, by wytrwale żyć wiarą. Kolejne części rozwijają tę samą duszpasterską myśl: skoro w Jezusie otrzymaliśmy tak wiele, nie możemy Go zlekceważyć.
Co oznacza w Liście słowo „lepszy”
W Liście często spotykamy język porównania: Jezus jest większy, Jego kapłaństwo jest doskonalsze, Przymierze opiera się na lepszych obietnicach, a Jego ofiara jest skuteczna raz na zawsze. Łatwo odczytać te porównania jako pogardliwe odrzucenie wszystkiego, co poprzedzało Chrystusa.
Tymczasem autor buduje argument na księgach Starego Testamentu i przytacza ich słowa jako aktualną mowę Boga do wspólnoty. Dawne osoby, instytucje i wydarzenia zachowują w jego wywodzie ważne miejsce. Stanowią wcześniejszy etap historii zbawienia, w świetle którego wyjaśnia osobę i dzieło Mesjasza. To, co nazywa „lepszym”, opisuje za pomocą pojęć zaczerpniętych właśnie z tych ksiąg.
Jak praktycznie czytać List do Hebrajczyków?
Pomocna może być prosta metoda:
- Czytaj większy fragment. Pojedynczy werset często stanowi część dłuższego wywodu.
- Zauważ, co tekst mówi o Jezusie. Jakie imię, funkcję albo dzieło Mu przypisuje?
- Sprawdź odwołania do Starego Testamentu. Autor zakłada, że jego słuchacze znają historie i cytaty, które przywołuje.
- Szukaj słów łączących. „Dlatego”, „skoro”, „mając więc” i „zatem” pokazują, jak prawda prowadzi do zastosowania.
- Nazwij wezwanie. Czy autor zachęca do słuchania, ufności, wytrwałości, wspólnoty, świętości lub nadziei?
- Zastosuj tekst we wspólnocie. Wiele poleceń Listu zapisano w liczbie mnogiej: mamy zachęcać się wzajemnie, troszczyć się o siebie i razem trzymać się nadziei.
Teologia służąca umocnieniu wiary
List do Hebrajczyków podejmuje wymagające zagadnienia teologiczne, aby umocnić ludzi, których wiara została wystawiona na próbę. Autor zachęca zmęczonych odbiorców, by szukali oparcia w Jezusie — wiernym Synu, miłosiernym Najwyższym Kapłanie i sprawcy zbawienia.
Dlatego uważna lektura Listu obejmuje dwa zadania: śledzenie argumentacji oraz rozpoznawanie wezwania, które z niej wynika. Autor przekazuje „słowo zachęty”, aby czytelnicy lepiej poznali Jezusa, zbliżali się do Boga i wytrwale trzymali się wyznawanej nadziei.
Przeczytaj także: Do kogo napisano List do Hebrajczyków i dlaczego? oraz Bóg przemówił przez Syna — dlaczego Jezus przewyższa aniołów?
Autor: Paweł Jaszczuk
Przypisy
- David A. Fiensy, Wstęp do Nowego Testamentu, tłum. Izabela Bućkowska, Warszawa: Chrześcijański Instytut Biblijny, 2006, s. 269. ↩
- Por. greckie wyrażenie λόγος τῆς παρακλήσεως w Hbr 13,22 oraz Dz 13,15. Zob. także Marek J. Uglorz, Jezus Chrystus wczoraj i dziś, ten sam i na wieki. Chrystologiczne wyznanie Listu do Hebrajczyków, Warszawa: Chrześcijańska Akademia Teologiczna, 2009, s. 18–19. ↩
- Artur Malina, List do Hebrajczyków, Nowy Komentarz Biblijny. Nowy Testament, t. XV, Częstochowa: Edycja Świętego Pawła, 2018, s. 39–47. W sprawie formy cytatów w Hbr 1 zob. Susan Docherty, „The Text Form of the OT Citations in Hebrews Chapter 1 and the Implications for the Study of the Septuagint”, New Testament Studies 55/3 (2009), s. 355–365, DOI. ↩
- Na temat kryteriów rozpoznawania struktury zob. Artur Malina, List do Hebrajczyków, s. 60–62. O propozycji Alberta Vanhoye’a zob. Marek J. Uglorz, Jezus Chrystus wczoraj i dziś, ten sam i na wieki, s. 17–18. ↩
Przekłady biblijne wykorzystane w artykule:
SNPD — Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza. Przekład dosłowny, wydanie piąte cyfrowe, tłum. Piotr Zaremba, © 2021 Ewangeliczny Instytut Biblijny.
Przy cytatach podano adres biblijny i skrót przekładu. Omówienia tekstu są wyjaśnieniami autora.
Następny artykuł: „Bóg przemówił przez Syna — dlaczego Jezus przewyższa aniołów?”.