Opis przybytku zajmuje ważne miejsce w rozważaniach Listu do Hebrajczyków o kapłaństwie Jezusa. Aby zrozumieć to powiązanie, warto przyjrzeć się roli namiotu w życiu Izraela oraz zasadom sprawowanej w nim służby. Szczególne znaczenie ma zasłona oddzielająca Miejsce Najświętsze.
Ósma część serii „List do Hebrajczyków” rozwija temat podjęty w artykule o kapłaństwie Jezusa „według porządku Melchizedeka”. Podstawą omówienia są Hbr 8,1–6 i 9,1–14, odczytane w związku z późniejszym wezwaniem do zbliżania się do Boga (Hbr 10,19–25).1
Czym był przybytek?
Znaczenie przybytku określa Boża zapowiedź skierowana do Mojżesza: „I zbudują mi świątynię, abym mieszkał pośród nich” (Wj 25,8; UBG). Miał on być miejscem obecności Boga pośród Izraela, związanym z przymierzem zawartym z ludem. Wzniesiono go zgodnie z Bożym poleceniem, a kapłani pełnili w nim służbę według ustanowionych przepisów.
Przybytek miał postać namiotu towarzyszącego Izraelitom podczas wędrówki przez pustynię. Stąd greckie określenie σκηνή (skēnē), czyli „namiot”, którym posługuje się autor Listu. W opisach służby kapłańskiej słowo to odnosi się do znanego z Księgi Wyjścia Namiotu Zgromadzenia.2
Dwie części jednego przybytku
Na początku dziewiątego rozdziału autor przedstawia układ wnętrza:
„Został bowiem zbudowany przybytek, w którego pierwszej części, zwanej Miejscem Świętym, znajdował się świecznik, stół i chleby pokładne. Za drugą zaś zasłoną był przybytek, który zwano Miejscem Najświętszym” (Hbr 9,2–3; UBG).
W kolejnych wersetach z Miejscem Najświętszym wiąże Arkę Przymierza (Hbr 9,4–5). Podział na dwie części ma znaczenie dla opisu kapłańskiej służby, ponieważ do każdej z nich odnoszą się inne zasady wstępu.
Kto mógł wejść do Miejsca Najświętszego?
Do Miejsca Świętego kapłani wchodzili regularnie, wykonując swoje obowiązki. Do Miejsca Najświętszego, położonego za wewnętrzną zasłoną, mógł wejść wyłącznie arcykapłan podczas Jom Kipur, czyli Dnia Przebłagania. Był to obchodzony raz w roku dzień oczyszczenia Izraela z grzechów i nieczystości. Arcykapłan wnosił wówczas za zasłonę krew ofiar składanych za siebie i za lud (Kpł 16; Hbr 9,6–7). Zasłona oddzielała więc pomieszczenie, do którego nawet pozostali kapłani nie mieli prawa wstępu.
Autor nadaje temu porządkowi znaczenie wykraczające poza sam podział pomieszczeń. W Hbr 9,8 stwierdza, że droga do miejsca świętego nie została jeszcze odsłonięta, dopóki funkcjonuje pierwszy namiot. Następnie wyjaśnia, że składane dary i ofiary nie mogły doprowadzić człowieka uczestniczącego w kulcie do doskonałości pod względem sumienia (Hbr 9,9–10).4 Łączy w ten sposób ograniczenie dostępu z potrzebą oczyszczenia, którego dawne obrzędy nie zapewniały w pełni. Dopiero na tym tle przechodzi do posługi Chrystusa.
Ziemski przybytek a posługa Jezusa w niebie
Porównanie obu posług zostało zapowiedziane już wcześniej. O ziemskich kapłanach autor pisze: „Służą oni obrazowi i cieniowi tego, co niebiańskie” (Hbr 8,5; UBG). Przywołuje przy tym polecenie, aby Mojżesz wykonał przybytek według wzoru ukazanego mu przez Boga (por. Wj 25,40). Nazywając ziemską służbę kapłańską „cieniem”, autor wskazuje na jej ograniczony charakter. Zestawienie obu posług pozwala wyjaśnić, na czym polega szczególna rola Jezusa jako Arcykapłana.
List przedstawia Chrystusa jako sługę prawdziwego przybytku, który ustanowił Pan, a nie człowiek (Hbr 8,1–2). W Hbr 9,11 pojawia się z kolei określenie większego i doskonalszego namiotu, niewykonanego ludzkimi rękami.5 Pomocne wyjaśnienie przynosi Hbr 9,24: Chrystus wszedł „do samego nieba, aby teraz wstawiać się za nami przed obliczem Boga” (SNPD). Ziemscy kapłani pełnili służbę w namiocie zbudowanym przez ludzi; Jezus jako Arcykapłan staje przed samym Bogiem i wstawia się za wierzącymi.
Autor opisuje zatem rzeczywistą posługę Jezusa, posługując się językiem zaczerpniętym z biblijnych obrzędów. Nie przedstawia przy tym szczegółowego planu nieba, który pozwalałby przypisać każdemu elementowi ziemskiego namiotu osobny niebiański odpowiednik. Interesuje go przede wszystkim to, w jaki sposób Chrystus umożliwia człowiekowi zbliżenie się do Boga.
Jak ofiara Jezusa oczyszcza sumienie?
Różnica między ziemską służbą a posługą Chrystusa dotyczy również skutków ofiary. W Hbr 9,13 autor odwołuje się do obrzędów przywracających czystość wymaganą do uczestnictwa w kulcie. Uznaje ich skuteczność w tym zakresie, po czym pisze:
„o ileż bardziej krew Chrystusa, który przez wiecznego Ducha ofiarował siebie, nieskazitelnego, Bogu, oczyści nasze sumienie od martwych uczynków dla służby Bogu żywemu” (Hbr 9,14; SNPD).
Słowa „o ileż bardziej” podkreślają, że ofiara Chrystusa dokonuje czegoś więcej. Oczyszcza sumienie obciążone grzechem, uzdalniając człowieka do służby żywemu Bogu. Wcześniejsza uwaga o ograniczeniu darów i ofiar w Hbr 9,9 znajduje tutaj odpowiedź. Jezus ofiaruje samego siebie bez skazy, a skutkiem Jego oddania jest odnowiona więź wierzących z Bogiem.
Porównania tego nie należy jednak rozszerzać w twierdzenie, że dawny kult nie miał żadnego związku z przebaczeniem grzechów. Księga Kapłańska mówi o nim wyraźnie przy opisie ofiar (Kpł 4,20.26.31). W Hbr 9,13–14 autor zestawia określone skutki oczyszczenia, aby wyjaśnić szczególne znaczenie ofiary Jezusa. Zachowuje przy tym rozróżnienie między czystością wymaganą przez przepisy kultowe a oczyszczeniem sumienia.
Czym są „martwe uczynki”?
W zrozumieniu „martwych uczynków” pomaga drugie wystąpienie tego wyrażenia w Liście. W Hbr 6,1 odwrócenie się od nich zostało powiązane z wiarą w Boga. Chodzi zatem o postępowanie, które człowiek porzuca, zwracając się ku Bogu. Podobny związek występuje w Hbr 9,14, gdzie oczyszczenie sumienia z „martwych uczynków” umożliwia służbę żywemu Bogu. Oba fragmenty przemawiają za rozumieniem tego określenia jako grzesznych czynów, które obciążają sumienie i wymagają nawrócenia. Takie odczytanie znajduje potwierdzenie również w komentarzach egzegetycznych.6
Ważne jest przy tym odróżnienie „martwych uczynków” od „uczynków Prawa”. Autor nie używa tych wyrażeń zamiennie. W opisie Nowego Przymierza przywołuje obietnicę wpisania Bożych praw w umysł i serce człowieka (Hbr 8,10; 10,16), a następnie zachęca do miłości i dobrych czynów (Hbr 10,24). Trudno zatem uznać, że samo posłuszeństwo Bożym przykazaniom jest tutaj czymś, z czego wierzący potrzebuje oczyszczenia.
Co to oznacza dla czytelnika?
Rozważania o przybytku były skierowane do wspólnoty potrzebującej umocnienia. Autor przypomina wcześniejsze cierpienia swoich odbiorców, publiczne poniżenie, utratę mienia i solidarność z więźniami (Hbr 10,32–34). Choć nie znamy wszystkich okoliczności ich życia, wezwanie do zachowania ufności i wytrwałości wskazuje na rzeczywiste zagrożenie zniechęceniem (Hbr 10,35–36). Nauka o Arcykapłanie miała pomóc im dochować wierności Jezusowi mimo tych doświadczeń.
Z takiego tła wyrasta wezwanie: „Zbliżmy się ze szczerym sercem, w pełni wiary” (Hbr 10,22; UBG; por. Hbr 10,19–21). Pierwsi odbiorcy mogli oprzeć ufność na posłudze Chrystusa. Również dzisiaj człowiek świadomy własnej winy nie musi uznawać jej za powód, by od Boga uciekać. Dzięki Jezusowi może zbliżyć się do Boga, wyznać swój grzech i zacząć zmieniać postępowanie. Jego ofiara przynosi przebaczenie, dlatego człowiek może budować swoją relację z Bogiem na ufności, zamiast żyć w lęku przed potępieniem z powodu popełnionych grzechów. Nie oznacza to jednak, że poczucie winy i bolesne wspomnienia od razu ustąpią.
Autor łączy zbliżanie się do Boga z trwaniem przy nadziei oraz troską o wspólnotę (Hbr 10,23–25). Wierzący mają wspierać się w miłości i dobrych czynach, a także nie zaniedbywać wspólnych spotkań. W dzisiejszych warunkach taka postawa może oznaczać podtrzymanie kontaktu z osobą przeżywającą kryzys, wysłuchanie jej lub udzielenie konkretnej pomocy. Obejmuje również gotowość przyjęcia wsparcia, gdy samemu przechodzi się przez trudności. Bliskość Boga ma w ten sposób kształtować relacje z innymi, zamiast zamykać wiarę w samotnym przeżywaniu własnych zmagań.
Przeczytaj także: Jezus jako Arcykapłan — co oznacza „porządek Melchizedeka”? oraz Raz na zawsze — dlaczego ofiara Jezusa nie wymaga powtarzania?
Autor: Paweł Jaszczuk
Przypisy
- Punktem wyjścia dla opracowania jest rozdział piąty pracy licencjackiej autora, dotyczący pośrednictwa, przymierza i ofiary. Wykorzystane tam odniesienia obejmują m.in. A. Malinę, Teologia świątyni i ofiary w Liście do Hebrajczyków, „Collectanea Theologica” 79/2 (2009), s. 51–63 (przypis 64 pracy), oraz opracowanie Listy Pawłowe, katolickie i List do Hebrajczyków, red. M. Rosik, t. 3 serii Teologia Nowego Testamentu, Wrocław 2008, s. 118 (przypis 55 pracy). Odwołania te przytoczono za pracą autora; nie stanowią deklaracji ponownej, bezpośredniej weryfikacji wskazanych publikacji. ↩
- Walter Bauer, Frederick William Danker, William F. Arndt i F. Wilbur Gingrich, A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, wyd. 3, Chicago: University of Chicago Press, 2000 (BDAG), s. 928, hasło σκηνή, znaczenie 1bα. Słownik, określany skrótem BDAG, wyróżnia tutaj przybytek jako namiot przeznaczony do kultu; wskazuje między innymi Hbr 8,5 i 9,21. ↩
- Tamże. Określenie σκηνὴ ἡ πρώτη w Hbr 9,2 zostaje objaśnione jako zewnętrzna część namiotu, czyli Miejsce Święte; słownik odsyła również do Hbr 9,6.8. Por. także hasło ἅγιος, znaczenie 2b, s. 10–11: ἅγια w Hbr 9,2 oznacza Miejsce Święte, a ἅγια ἁγίων w Hbr 9,3 — Miejsce Najświętsze. ↩
- Hbr 9,8–10 odczytano tutaj jako ciąg argumentacyjny. Wyjaśnienie wersetu 8 ograniczono do jego związku z następującą po nim wypowiedzią o darach, ofiarach i sumieniu. Samo ustalenie znaczenia określenia „pierwszy namiot” nie rozstrzyga pełnego sensu jego zastosowania w tym wersecie. ↩
- BDAG, s. 928, hasło σκηνή, znaczenie 2. BDAG wyróżnia niebiański namiot lub mieszkanie, wskazując Hbr 8,2 oraz 9,11–12. Por. także hasło ἅγιος, znaczenie 2b, s. 10–11: w Hbr 9,12 i 10,19 τὰ ἅγια odnosi się do niebiańskiego miejsca świętego. ↩
- Por. C.T. Holmes, Commentary on Hebrews 9:11–14 (2024), który wiąże Hbr 9,14 z wezwaniem do nawrócenia w Hbr 6,1 i omawia rozumienie „martwych uczynków” jako grzesznych czynów, z możliwością szczegółowego odniesienia do praktyk pogańskich. Przegląd innych interpretacji przedstawia P.La.G. du Toit, Reconsidering ‘law’ in Hebrews, „Verbum et Ecclesia” 42/1 (2021), a2146, DOI: 10.4102/ve.v42i1.2146. Za odczytaniem przyjętym tutaj przemawia przede wszystkim związek obu fragmentów z nawróceniem, oczyszczeniem sumienia i służbą Bogu. ↩
Przekłady biblijne wykorzystane w artykule:
SNPD — Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza. Przekład dosłowny, wydanie piąte cyfrowe, tłum. Piotr Zaremba, © 2021 Ewangeliczny Instytut Biblijny.
UBG — Uwspółcześniona Biblia Gdańska, 2018, © Fundacja Wrota Nadziei; licencja CC BY-ND 4.0.
Przy cytatach podano adres biblijny i skrót przekładu. Omówienia tekstu są wyjaśnieniami autora.