Raz na zawsze — dlaczego ofiara Jezusa nie wymaga powtarzania?

Ofiary składane przez kapłanów Izraela powtarzano przez kolejne pokolenia. Jezus natomiast ofiarował samego siebie jeden raz. Dlaczego autor Listu do Hebrajczyków przypisuje Jego śmierci znaczenie, którego nie miały wcześniejsze ofiary? Odpowiedź wymaga przyjrzenia się temu, kim jest Chrystus i w jaki sposób wypełnia wolę Boga.

Po omówieniu przybytku i kapłańskiej posługi Jezusa kolejnym tematem serii jest Jego ofiara. Podstawę rozważań stanowi Hbr 9,15–10,18. Ten fragment pozwala prześledzić związek między śmiercią Chrystusa, obietnicą przebaczenia oraz zachętą do wytrwałości skierowaną do wierzących.¹

Dlaczego wcześniejsze ofiary trzeba było powtarzać?

W dziesiątym rozdziale autor nawiązuje do corocznych ofiar, których tłem jest Dzień Przebłagania opisany w Kpł 16. Arcykapłan dokonywał wówczas obrzędów oczyszczenia za siebie i za lud. Powrót do tych samych czynności staje się podstawą pytania o ich skuteczność. Gdyby zapewniały ostateczne oczyszczenie przystępujących do Boga, ustałaby potrzeba ich składania. Autor pisze:

„Tymczasem w nich co roku jest przypomnienie o grzechach. Niemożliwe jest bowiem, aby krew cielców i kozłów usuwała grzechy” (Hbr 10,3–4; SNPD).

List wyraźnie odmawia więc krwi zwierząt mocy usunięcia grzechów. Zanim jednak zostanie wyjaśnione, dlaczego ofiara Jezusa ma inną wartość, trzeba uwzględnić to, co sama Tora mówi o przebaczeniu. Bez tego łatwo byłoby przypisać dawnym obrzędom całkowitą bezskuteczność.

Czy dawne ofiary tylko „zakrywały” grzechy?

W tradycyjnym wyjaśnieniu dawne ofiary miały grzechy zakrywać, podczas gdy Chrystus usuwa je całkowicie. Ujęcie to nawiązuje do hebrajskiego czasownika כִּפֵּר (kippēr), używanego w opisach przebłagania. Słownik HALOT przytacza „zakrywać” jako propozycję jego pierwotnego znaczenia, obok alternatywnego „ścierać”. W zastosowaniach kapłańskich objaśnia go przede wszystkim jako „dokonywać przebłagania”. Gdy zaś opisuje jedno z użyć odnoszących się do Boga, tłumaczy zakrywanie winy jako przebaczenie.

Pochodzenie słowa nie rozstrzyga zatem, czy przebaczenie było tymczasowe. Badania nad jego użyciem prowadzą również do innych wyjaśnień. Żydowski badacz Yitzhaq Feder rozpatruje przebłaganie w świetle obrazu winy jako długu wymagającego zadośćuczynienia. W takim ujęciu obrzęd dotyczy winy i jej następstw, a nie jedynie ukrycia grzechu. Jest to jedna z propozycji badawczych; jej przedmiotem jest znaczenie obrzędów w Torze, nie ich związek z ofiarą Jezusa.²

Księga Kapłańska zapewnia: „Bo w tym dniu kapłan dokona za was przebłagania, aby was oczyścić od wszystkich waszych grzechów, abyście byli oczyszczeni przed PANEM” (Kpł 16,30; UBG). List do Hebrajczyków uznaje natomiast oczyszczenie związane z dawnymi obrzędami, choć odróżnia je od oczyszczenia sumienia przez Chrystusa (Hbr 9,13–14).

Bóg udzielał przebaczenia również w ramach dawnego przymierza, o czym świadczą zapewnienia zawarte w Księdze Kapłańskiej (np. Kpł 4,20.26.31). List do Hebrajczyków wiąże natomiast odkupienie popełnionych wówczas grzechów ze śmiercią Jezusa. W Hbr 9,15 czytamy, że została ona poniesiona „dla odkupienia wykroczeń za pierwszego przymierza” (SNPD).

Werset ten obejmuje znaczeniem ofiary Jezusa także wcześniejsze wykroczenia. Nie wyjaśnia jednak szczegółowo związku między przebaczeniem udzielanym w dawnym przymierzu a późniejszą śmiercią Chrystusa.

Związek ten wyjaśnia także mesjański komentator Caleb Hegg, przywołujący stanowisko Tima Hegga. Rozróżnia on oczyszczenie umożliwiające udział w ziemskim kulcie i zbawienie dzięki Mesjaszowi. Według tej interpretacji ofiary zwierzęce spełniały swoją funkcję obrzędową i wskazywały na dzieło Chrystusa. Wcześniejsze przebaczenie było rzeczywiste, lecz jego ostateczną podstawę stanowiła ofiara Mesjasza, a nie krew zwierząt. Jest to mesjańskie odczytanie całości Pisma, odrębne od językowego wyjaśnienia słowa kippēr i od stanowiska Federa.³

Dalszy wywód skupia się na osobie Jezusa i Jego dobrowolnym oddaniu Bogu. To na tej podstawie autor wyjaśnia szczególne znaczenie Jego ofiary.⁴

Jezus ofiarował samego siebie

Bezpośrednio po stwierdzeniu o niemożności usunięcia grzechów przez krew zwierząt autor przytacza Psalm 40. Odczytuje go jako wypowiedź Chrystusa przychodzącego wypełnić wolę Boga. W cytacie pojawiają się słowa: „Ofiary ani daru nie chciałeś, ale przygotowałeś mi ciało” (Hbr 10,5; UBG). Według Hbr 10,10 przez ofiarowanie Jego ciała wierzący zostają uświęceni. Syn przychodzi na świat jako człowiek i oddaje własne życie. Jezus jest zarazem kapłanem składającym ofiarę i Tym, który oddaje własne życie.⁵

Podobne znaczenie ma stwierdzenie w Hbr 9,14, że Chrystus przez wiecznego Ducha ofiarował Bogu samego siebie bez skazy. Autor zwraca uwagę na Jego nieskazitelność i dobrowolne oddanie. Różnica między dawnymi ofiarami a ofiarą Jezusa wynika zatem z tego, kim On jest i jak wypełnia wolę Ojca, a nie z samego faktu przelania krwi.

Michael L. Brown, autor mesjański, rozwija tę myśl, wskazując na sprawiedliwość i posłuszeństwo Jezusa. Zwierzę składane na ołtarzu nie podejmuje osobistego aktu oddania Bogu; Chrystus świadomie ofiaruje życie za innych. Brown przypisuje życiu i śmierci Syna Bożego nieskończoną wartość, która uzasadnia wystarczalność Jego ofiary. Jest to teologiczne rozwinięcie znaczenia osoby Mesjasza, nie dosłowne sformułowanie z Hbr 10,4.⁶

Co wspólnego mają przymierze, krew i przebaczenie?

Znaczenie śmierci Jezusa autor wyjaśnia również przez odwołanie do przymierza. W Hbr 9,15 nazywa Go Pośrednikiem nowego przymierza i łączy odkupienie grzechów z otrzymaniem obiecanego dziedzictwa, czyli trwałego udziału w zbawieniu. Następnie przypomina zawarcie przymierza przez Mojżesza oraz towarzyszące mu użycie krwi ofiar (Hbr 9,18–22; por. Wj 24,3–8). W ten sposób osadza rozważania o śmierci Chrystusa w znanym z Tory związku między przymierzem a ofiarą.

Stwierdza przy tym: „Właściwie według Prawa niemal wszystko oczyszczane jest krwią, a bez przelania krwi nie ma odpuszczenia” (Hbr 9,22; SNPD). Wypowiedź ta wymaga uwzględnienia szczególnego przepisu z Kpł 5,11–13. Dotyczy on najuboższego człowieka, którego nie stać nawet na dwie synogarlice lub dwa gołębie. Może on przynieść „dziesiątą część efy mąki pszennej na ofiarę za swój grzech” (Kpł 5,11; UBG); efa była miarą produktów sypkich. Kapłan składa ofiarę zgodnie z podanymi wskazaniami, a tekst zapewnia o przebaczeniu. Od tej osoby nie wymagano więc zwierzęcia.⁷

Brown wyjaśnia ten przepis jako włączenie ubogiego w przebłaganie związane z innymi ofiarami na ołtarzu. W streszczeniu artykułu poświęconego Kpł 5,11–13 Caio Peres wskazuje natomiast, że ofiara z mąki ma ten sam skutek obrzędowy co ofiara krwawa. Sam przepis nakazuje spalić część mąki na ołtarzu i zapewnia o przebaczeniu; nie stwierdza wprost, że skuteczność tej ofiary pochodzi z krwi innego zwierzęcia. Taki związek jest wnioskiem Browna, a nie treścią wersetu.⁸

Przypadek ubogiego pokazuje, dlaczego nie należy zamieniać wypowiedzi Hbr 9,22 w uproszczoną regułę oderwaną od przepisów Tory. Ofiara z mąki należała do służby przy tym samym ołtarzu, lecz jej objaśnienie pozostaje przedmiotem dyskusji. W Liście rozważania o krwi prowadzą przede wszystkim do śmierci Chrystusa i do odkupienia, które przynosi jako Pośrednik nowego przymierza.

„Raz na zawsze” — dlaczego ofiary Jezusa nie trzeba powtarzać?

W Hbr 9,25–26 autor porównuje coroczne wejście arcykapłana do Miejsca Najświętszego z wejściem Chrystusa przed oblicze Boga. Gdyby Jezus ofiarował siebie wielokrotnie, musiałby wielokrotnie cierpieć. Oddał jednak życie jeden raz, aby przez własną ofiarę usunąć grzech. O zakończeniu składania ofiary mówi także porównanie codziennej służby kapłanów z Chrystusem, który zasiadł po prawicy Boga (Hbr 10,11–13). Kapłani stoją, ponawiając te same ofiary; pozycja siedząca Chrystusa wskazuje, że Jego ofiara została już złożona. Nawiązanie do Ps 110,1 podkreśla zarazem Jego wywyższenie.

Dokonana ofiara nie oznacza końca kapłańskiej posługi. Jezus, wskrzeszony z martwych, żyje i wstawia się za tymi, którzy przez Niego przychodzą do Boga (Hbr 7,25; 9,24; 13,20). Jego wstawiennictwo opiera się na oddanym życiu, nie wymaga więc ponownego cierpienia. Również zapowiedź powtórnego przyjścia dotyczy dopełnienia zbawienia oczekujących Go wierzących, a nie kolejnej śmierci za grzechy (Hbr 9,28).

Czy „uczynił doskonałymi” oznacza życie bez grzechu?

Trwały skutek ofiary wyraża następujące stwierdzenie:

„Jedną bowiem ofiarą uczynił na zawsze doskonałymi uświęconych” (Hbr 10,14; SNPD).

W codziennym języku doskonałość kojarzy się z postępowaniem bez zarzutu. W tym fragmencie chodzi o doprowadzenie człowieka do celu, którego wcześniejsze ofiary nie mogły osiągnąć. Wierzący zostają oczyszczeni, poświęceni Bogu i mogą z ufnością zbliżać się do Niego (Hbr 9,9; 10,1.19–22). „Uczynił doskonałymi” opisuje zatem skutek ofiary w ich relacji z Bogiem. Podobnie uświęcenie oznacza tutaj przede wszystkim poświęcenie człowieka Bogu, a nie wyłącznie stopniową poprawę zachowania.⁹

Do tych samych ludzi autor kieruje wezwanie do wierności oraz ostrzeżenie przed odrzuceniem Syna (Hbr 10,23–29). Nie zakłada więc, że odtąd są niezdolni do grzechu. Surową przestrogę z Hbr 10,26 trzeba czytać wraz z wersetem 29, który opisuje pogardę dla Chrystusa i Jego ofiary. Nie jest to opis każdego upadku człowieka uznającego winę i pragnącego wrócić do Boga. Ostrzeżenie zachowuje jednak pełną powagę, ponieważ otrzymane przebaczenie nie usprawiedliwia świadomego trwania w grzechu.

Dlaczego autor ponownie przywołuje Jeremiasza?

Pod koniec rozważań powraca zapowiedź nowego przymierza z Jr 31,31–34. W Hbr 10,15–17 autor przypomina obietnicę Bożych praw wpisanych w serca oraz przebaczenia grzechów. Na tej podstawie wyprowadza wniosek: „Gdzie zaś jest ich odpuszczenie, tam nie potrzeba już ofiary za grzech” (Hbr 10,18; UBG). To zapewnienie Boga zamyka wywód o potrzebie powtarzania ofiar.

Przebaczenie pozostaje przy tym związane z przemianą serca. Obietnica wpisania Bożych praw we wnętrze człowieka nie pozwala utożsamiać końca składania ofiar za grzech z końcem posłuszeństwa. Pomaga również odczytać Hbr 10,9, gdzie wcześniejsze ofiary ustępują miejsca wypełnieniu woli Boga przez ofiarowanie ciała Jezusa (Hbr 10,8–10). Bezpośredni kontekst dotyczy właśnie ofiar; sam ten werset nie rozstrzyga wszystkich pytań o obowiązywanie poszczególnych przepisów Tory.¹⁰

Jak żyć w świetle dokonanej ofiary?

Pierwsi odbiorcy Listu znali cierpienie związane z wiernością Chrystusowi. Autor przypomina ich publiczne poniżenie, utratę mienia oraz solidarność z więźniami (Hbr 10,32–34), po czym zachęca do zachowania ufności i wytrwałości (Hbr 10,35–36). Rozważania o ofierze służą umocnieniu wspólnoty dotkniętej prześladowaniami. Wierzący mają powód, by trwać przy Jezusie, ponieważ ich nadzieja opiera się na tym, czego dokonał, i na Jego żywej posłudze.

Stąd wezwanie do zbliżania się do Boga ze szczerym sercem, trzymania się nadziei oraz wzajemnej troski (Hbr 10,19–25). Dla współczesnego czytelnika oznacza to możliwość oparcia ufności na Chrystusie także wtedy, gdy przeżywa wątpliwości lub boleśnie dostrzega własną słabość. Trwałość Jego dzieła nie zależy od zmienności ludzkich uczuć. Odpowiedzią pozostaje nawrócenie i wierność, do których List wzywa swoich adresatów.

Taką odpowiedź można wyrazić również przez pomoc innym. Zauważenie osoby wycofującej się ze wspólnoty, wysłuchanie jej czy wsparcie w trudnościach to współczesne sposoby realizacji zachęty do wzajemnej troski. Pod koniec Listu autor łączy uwielbienie Boga z dzieleniem się posiadanymi dobrami: „Nie zapominajcie też o dobroczynności i udzieleniu dóbr, takie bowiem ofiary podobają się Bogu” (Hbr 13,16; UBG). Określenie „ofiary” odnosi się tutaj do wdzięcznej służby wierzących. Ich dobroczynność nie zastępuje ofiary Chrystusa ani nie dodaje jej brakującej wartości; wyrasta z wdzięczności za otrzymane przebaczenie.

Przeczytaj także: Przybytek i droga do Boga — co wyjaśnia List do Hebrajczyków? oraz Wiara w oczekiwaniu na spełnienie Bożych obietnic

Autor: Paweł Jaszczuk

---

Przypisy

1. Artykuł rozwija część pracy licencjackiej autora poświęconą wyższości ofiary Jezusa w Liście do Hebrajczyków. Podstawą omówienia jest Hbr 9,15–10,18, z uwzględnieniem Hbr 7,25; 10,19–36 i 13,15–16. Odwołania do opracowań wykorzystanych w pracy wskazano osobno. ↩
2. Ludwig Koehler i in., The Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament, Leiden: Brill, 1994–2000 (HALOT), s. 493–494, hasło I כפר, wprowadzenie oraz piel, znaczenia 2 i 3b. HALOT przytacza „zakrywać” i alternatywnie „ścierać” jako wyjaśnienia pochodzenia słowa; w zastosowaniach kapłańskich podaje „dokonywać przebłagania”, a w piel 3b objaśnia zakrywanie winy przez Boga jako przebaczenie (tłumaczenia objaśnień angielskich własne). Hasło nie określa przebaczenia jako ważnego tylko przez rok. Tradycyjne wyjaśnienie przez „zakrywanie” występuje także w przypisie 67 pracy licencjackiej autora. Krytykę podstaw językowych tego ujęcia przedstawia John H. Walton, Hebrew Corner 14: Atonement (kipper), Zondervan Academic, 12.12.2008. Por. James W. Watts, The Rhetoric of Atonement, w: Ritual and Rhetoric in Leviticus, Cambridge University Press, 2007, s. 130–141 (wykorzystano udostępniony przez wydawcę fragment); Yitzhaq Feder, Expiating with Blood, TheTorah.com, 2015, o ograniczeniach wyjaśnień opartych na etymologii. Nowszą propozycję analizy zastosowań czasownika przedstawia James A. Greenberg, A New Look at Atonement in Leviticus: The Meaning and Purpose of Kipper Revisited, Eisenbrauns, 2019; zob. streszczenie stanowiska na stronie wydawcy. Nie oznacza to jednomyślności badaczy co do mechanizmu przebłagania. Krytyka „zakrywania” ma dłuższą historię i nie jest dopiero odkryciem najnowszych publikacji. ↩
3. Caleb Hegg (C.M. Hegg), Sin Sacrifice: What Was Its Purpose?, TorahResource, sekcje „Sin Sacrifice in the Torah” oraz „Sin Sacrifice and a Future Temple”. Przywołano rozróżnienie oczyszczenia związanego z ziemskim kultem i zbawienia dzięki Mesjaszowi. Autor łączy je także z poglądem o przyszłym przywróceniu ofiar; niniejszy artykuł nie przyjmuje tego dodatkowego wniosku ani go tutaj nie rozstrzyga. ↩
4. Por. Madison N. Pierce, Commentary on Hebrews 10:11–14 [15–18] 19–25, Working Preacher, Luther Seminary, 14.11.2021. Autorka zwraca uwagę, że jednorazowość ofiary Chrystusa wynika z jej skuteczności, a nie odwrotnie. ↩
5. Hbr 10,5–7 przytacza Ps 40,7–9 według numeracji hebrajskiej (Ps 39,7–9 w Septuagincie). Wzmianka o przygotowanym ciele odpowiada greckiej postaci cytatu; w tekście hebrajskim występuje obraz otwartych uszu. Por. uwaga do Hbr 10,5 w NABRE. Znaczenie śmierci Jezusa dla pojednania ludzi z Bogiem omawia także praca licencjacka autora, z odwołaniem do A. Maliny, Kapłaństwo (dla) ludzi według Listu do Hebrajczyków, „Verbum Vitae” 17 (2010), s. 230 (odwołanie za przypisem 66 pracy). ↩
6. Michael L. Brown, Theological, The REAL Messiah, omówienie ofiary Mesjasza i przebłagania przez śmierć sprawiedliwego. Wykorzystano tekst internetowy. Zawiera on odsyłacz do Answering Jewish Objections to Jesus, t. 2, s. 153–167; wskazanych stron książki nie zweryfikowano bezpośrednio. ↩
7. Por. Kpł 5,11–13; Wj 24,3–8; Hbr 9,18–22. Greckie „niemal” w Hbr 9,22 odnosi się bezpośrednio do zdania o oczyszczaniu. Nie należy automatycznie przenosić tego zastrzeżenia na następujące po nim zdanie o przebaczeniu. Kpł 5,11–13 pokazuje szczególną możliwość przewidzianą dla najuboższych w przypadkach wymienionych w Kpł 5,1–5. Por. Kpł 5,11–13 wraz z uwagą do Kpł 5,1–13 w NABRE. ↩
8. Michael L. Brown, odpowiedź dotycząca innych środków przebłagania w Torze, omówienie Kpł 5,11–13. Por. Caio Peres, Bloodless “Atonement”: An Exegetical, Ritual, and Theological Analysis of Leviticus 5:11–13, „The Journal of Hebrew Scriptures” 20 (2020), publikacja online 8.03.2021. Stanowisko Peresa przytoczono na podstawie abstraktu udostępnionego przez czasopismo. Zestawienie wskazuje różnicę interpretacji; nie oznacza pełnego omówienia ani rozstrzygnięcia wszystkich argumentów obu autorów. ↩
9. Wyjaśnienie „udoskonalenia” uwzględnia porównanie Hbr 9,9; 10,1.14 i 10,19–22. Por. Christopher T. Holmes, Commentary on Hebrews 10:11–14 [15–18] 19–25, Working Preacher, Luther Seminary, 17.11.2024, o uświęceniu i dostępie do obecności Boga. Jest to wyjaśnienie uwzględniające kapłański kontekst Listu, a nie wyczerpująca definicja wszystkich wystąpień tego pojęcia. Madison N. Pierce, w komentarzu wskazanym w przypisie 4, zwraca również uwagę na przyszłe dopełnienie zbawienia. Ostrzeżenie w Hbr 10,26 należy odczytywać wraz z opisem odrzucenia Syna w Hbr 10,29; por. uwaga do Hbr 10,26 w NABRE. ↩
10. Por. Jr 31,31–34; Hbr 10,8–18. Podobne zwrócenie uwagi na bezpośredni kontekst ofiar występuje u D.H. Sterna, Komentarz żydowski do Nowego Testamentu, tłum. A. Czwojdrak, Vocatio, Warszawa 2017, s. 951–952; odwołanie za przypisem 68 pracy licencjackiej autora. ↩

Przekłady biblijne wykorzystane w artykule:
SNPD — Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza. Przekład dosłowny, wydanie piąte cyfrowe, tłum. Piotr Zaremba, © 2021 Ewangeliczny Instytut Biblijny.
UBG — Uwspółcześniona Biblia Gdańska, 2018, © Fundacja Wrota Nadziei; licencja CC BY-ND 4.0.
Przy cytatach podano adres biblijny i skrót przekładu. Omówienia tekstu są wyjaśnieniami autora.