Jezus jako Arcykapłan — co oznacza „porządek Melchizedeka”?

Księga Rodzaju poświęca Melchizedekowi zaledwie kilka wersetów. Autor Listu do Hebrajczyków poświęca mu jednak niemal cały rozdział, ponieważ w historii tego króla-kapłana oraz w słowach Psalmu 110 dostrzega klucz do zrozumienia kapłaństwa Jezusa. Dzięki temu może wyjaśnić, na jakiej podstawie potomek Judy zostaje nazwany Arcykapłanem i dlaczego Jego służba trwa na wieki.

To siódmy artykuł z serii „List do Hebrajczyków”. Wyjaśnia, dlaczego Jezus jest kapłanem na wieki i jak Jego kapłaństwo różni się od kapłaństwa lewickiego. Autor Listu rozwija tę myśl w siódmym rozdziale, odwołując się do słów psalmu: „Ty jesteś kapłanem na wieki według porządku Melchizedeka” (Ps 110,4; UBG; por. Hbr 5,6; 7,17).

Od spotkania z Abrahamem do zapowiedzi wiecznego kapłana

W Biblii hebrajskiej Melchizedek pojawia się w dwóch miejscach. Pierwszym jest Rdz 14,18–20. Po zwycięskiej wyprawie Abrahama wychodzi mu na spotkanie Melchizedek, król Salemu i kapłan Boga Najwyższego. Przynosi chleb i wino, błogosławi Abrahama, a patriarcha przekazuje mu dziesiątą część zdobytych dóbr.

Drugi tekst to Ps 110,4. Psalm mówi o królu wyniesionym przez Boga i zawiera skierowaną do niego przysięgę:

„PAN przysiągł i nie będzie żałował: Ty jesteś kapłanem na wieki według porządku Melchizedeka” (Ps 110,4; UBG).

Autor Listu do Hebrajczyków odczytuje oba fragmenty łącznie. Księga Rodzaju przedstawia króla-kapłana żyjącego przed ustanowieniem kapłaństwa lewickiego. Psalm zapowiada natomiast kapłana, którego służba będzie trwała „na wieki”. Autor Listu odnosi tę obietnicę do zmartwychwstałego i wywyższonego Jezusa.¹

Dlaczego autor Listu uznaje Melchizedeka za wyższego od Abrahama?

Abraham otrzymał Boże obietnice i zajmował wyjątkowe miejsce w historii Izraela. W Rdz 14 przyjął jednak błogosławieństwo od Melchizedeka i przekazał mu dziesięcinę. Autor Listu komentuje: „A jest to rzecz bezsporna, że mniejszy otrzymuje błogosławieństwo od większego” (Hbr 7,7; UBG).

Porównanie dotyczy miejsca obu postaci w rozumowaniu Hbr 7, a nie ich osobistej wartości przed Bogiem. Skoro Abraham przyjął błogosławieństwo Melchizedeka i dał mu dziesięcinę, autor może wykazać wyższą rangę tego króla-kapłana. Historia patriarchy pokazuje zarazem, że przed ustanowieniem służby potomków Aarona istniał kapłan Boga Najwyższego, którego urząd nie wynikał z lewickiego rodowodu.²

W kolejnych wersetach argument obejmuje również Lewiego. Autor stwierdza, że Lewi w pewnym sensie złożył dziesięcinę Melchizedekowi za pośrednictwem Abrahama (por. Hbr 7,9), ponieważ był jeszcze „w lędźwiach swego ojca” (Hbr 7,10; UBG), gdy doszło do spotkania obu postaci. Abraham występuje tu jako przodek reprezentujący przyszłych potomków. W ten sposób Hbr 7 podkreśla pierwszeństwo kapłaństwa przedstawionego przez Melchizedeka wobec kapłaństwa lewickiego.

„Bez ojca, bez matki, bez rodowodu” — jak rozumieć Hbr 7,3?

Najwięcej pytań wywołują słowa:

„Bez ojca, bez matki, bez rodowodu, niemający ani początku dni, ani końca życia, ale upodobniony do Syna Bożego, pozostaje kapłanem na zawsze” (Hbr 7,3; UBG).

Autor nie przedstawia tutaj pełnej biografii historycznego Melchizedeka. Odczytuje sposób, w jaki ukazuje go Księga Rodzaju. Opowiadanie nie wymienia jego przodków, nie opisuje narodzin ani śmierci i nie wskazuje poprzednika lub następcy na urzędzie.

Autor Listu wykorzystuje te cechy opowiadania jako obraz kapłaństwa niezależnego od genealogii i nieograniczonego śmiercią. Takie odczytanie dotyczy sposobu przedstawienia Melchizedeka w Piśmie, a nie twierdzenia, że historycznie nie miał on rodziców ani nigdy nie umarł.³

Ważny jest również kierunek porównania. Grecki tekst nazywa Melchizedeka ἀφωμοιωμένος δὲ τῷ υἱῷ τοῦ θεοῦ (aphōmoiōmenos de tō huiō tou theou) — „upodobnionym do Syna Bożego”. Podmiotem tego zdania jest Melchizedek: sposób, w jaki przedstawia go Księga Rodzaju, pozwala dostrzec podobieństwo do Syna. Hbr 7 nie utożsamia zatem obu postaci.⁴

Co znaczy „według porządku Melchizedeka”?

Wyrażenie κατὰ τὴν τάξιν Μελχισέδεκ (kata tēn taxin Melchisedek) pochodzi z greckiego tekstu Ps 109,4 LXX, odpowiadającego Ps 110,4 w numeracji Biblii hebrajskiej. Rzeczownik τάξις (taxis) może określać porządek lub pozycję, ale także naturę i sposób funkcjonowania czegoś. BDAG wskazuje, że w Hbr chodzi nie tylko o wyższą rangę, lecz przede wszystkim o kapłaństwo innego rodzaju niż kapłaństwo Aarona. Hbr 7,15 pomaga uchwycić ten sens, ponieważ mówi o pojawieniu się innego kapłana „na podobieństwo Melchizedeka” (Hbr 7,15; UBG; gr. κατὰ τὴν ὁμοιότητα Μελχισέδεκ).⁵

Autor nie opisuje więc instytucji kapłańskiej, w której Melchizedek miałby kolejnych następców, a Jezus obejmowałby urząd po jednym z nich. Mówi o odmiennym rodzaju kapłaństwa. Jego podstawą nie jest pochodzenie z rodu Lewiego, lecz Boże ustanowienie. Kapłaństwo przedstawione w Psalmie łączy godność królewską z kapłańską i ma trwać na wieki.

Ta argumentacja odpowiada na zasadniczą trudność. Jezus pochodził z pokolenia Judy, o którym Prawo Mojżeszowe nie mówiło w związku ze służbą przy ołtarzu (Hbr 7,13–14). Autor nie próbuje dopisać Go do genealogii Aarona. Podstawą kapłaństwa Jezusa są Boża przysięga z Ps 110,4 i Jego niezniszczalne życie. Autor wyraża tę drugą myśl słowami „według mocy niezniszczalnego życia” (Hbr 7,16; UBG).

Boża przysięga i „moc niezniszczalnego życia”

Kapłani z rodu Aarona obejmowali urząd zgodnie z przepisami Prawa i na podstawie właściwego pochodzenia. Ich służbę przerywała śmierć, dlatego urząd przechodził na kolejnych kapłanów. O Jezusie autor Listu pisze:

„Ten, przez swoje trwanie na wieki, sprawuje kapłaństwo niezmienne. Dlatego też może na zawsze zbawić tych, którzy przez Niego przychodzą do Boga, ponieważ zawsze żyje, aby wstawiać się za nimi” (Hbr 7,24–25; SNPD).

Sformułowanie „moc niezniszczalnego życia” kieruje uwagę na życie Jezusa po śmierci. Zmartwychwstanie sprawia, że Jego kapłańska służba nie potrzebuje następcy. Ten, który umarł, żyje na wieki i nadal pełni urząd powierzony Mu przez Boga.⁶

Drugim fundamentem jest Boża przysięga. Psalm nie opisuje człowieka samodzielnie sięgającego po kapłańską godność. To Bóg mówi: „Ty jesteś kapłanem na wieki” (Ps 110,4; UBG). W Hbr 7,20–22 przysięga potwierdza ustanowienie Syna i prowadzi do wniosku, że Jezus stał się poręczycielem lepszego przymierza. Jego kapłaństwo opiera się zatem na decyzji Boga i trwa, ponieważ Syn żyje na wieki.

Co dokładnie zmienia się wraz z nowym kapłaństwem?

Hbr 7,18 mówi o zniesieniu wcześniejszego przykazania ze względu na jego słabość i nieużyteczność. Odczytanie tych słów jako odrzucenia całej Tory pomija kontekst wypowiedzi. Autor rozważa przepis, który wiązał kapłańską służbę z pochodzeniem z rodu Lewiego, oraz pyta, czy taki porządek mógł zapewnić ludziom trwały dostęp do Boga.

Kapłaństwo lewickie zostało ustanowione w ramach przymierza zawartego na Synaju i pełniło w nim wyznaczoną funkcję. Autor Listu buduje przecież argument na Torze i Psalmach, uznając ich autorytet. Jednocześnie Ps 110,4 zapowiada innego kapłana. Gdyby dotychczasowe kapłaństwo osiągało pełny cel, nie byłaby potrzebna obietnica kapłana „według porządku Melchizedeka” (Hbr 7,11; UBG).

Autor od razu wyjaśnia, na czym polega ten cel: „została wprowadzona lepsza nadzieja, przez którą zbliżamy się do Boga” (Hbr 7,19; UBG). Używany w tym fragmencie czasownik τελειόω (teleioō) może oznaczać doprowadzenie czegoś do końca lub do zamierzonego celu. W Hbr 7 celem tym jest rzeczywisty dostęp człowieka do Boga. Jezus zapewnia go jako Arcykapłan, który żyje, wstawia się za swoim ludem i złożył siebie w ofierze raz na zawsze (Hbr 7,25.27).⁸

Trwałe wstawiennictwo Jezusa

Rozważania o genealogii, Bożej przysiędze i kapłańskim urzędzie prowadzą do osobistej nadziei wyrażonej w Hbr 7,25. Ofiara Jezusa została złożona raz na zawsze, a Jego kapłańska posługa trwa: żyjący Arcykapłan wstawia się za ludźmi, którzy przez Niego przychodzą do Boga.

Grecki czasownik ἐντυγχάνω (entynchano) opisuje w tym wersecie wstawianie się za kimś. Wstawiennictwo Syna dokonuje się zgodnie z wolą Ojca, który ustanowił Go Arcykapłanem i przysięgą potwierdził Jego urząd. Wierzący otrzymują dzięki temu pewność, że ich dostęp do Boga opiera się na trwałej służbie Jezusa.⁹

Wyrażenie εἰς τὸ παντελές (eis to panteles) dopuszcza dwa sposoby rozumienia. Może podkreślać pełnię działania — „całkowicie” — albo jego nieograniczone trwanie — „na zawsze”. W przytoczonym wyżej SNPD wybrano drugą możliwość; UBG oddaje to słowem „całkowicie”. Oba odczytania odpowiadają kierunkowi argumentacji. Zbawienie zapewniane przez Jezusa jest pełne, a Jego kapłańska służba trwa, ponieważ On żyje na wieki.⁹

Dlaczego autor uznał ten temat za trudny?

Rozważania o Melchizedeku rozpoczynają się już w Hbr 5, lecz autor przerywa je ostrzeżeniem skierowanym do wspólnoty: „Mamy o tym wiele do powiedzenia, lecz trudno to wyjaśnić, gdyż staliście się ociężali w słuchaniu” (Hbr 5,11; SNPD4).

Trudność nie wynika wyłącznie ze złożoności tematu. Słowa „staliście się ociężali w słuchaniu” wskazują, że wspólnota nie zawsze znajdowała się w takim stanie. Z czasem osłabła jej gotowość do uważnego słuchania i przyjmowania nauki, dlatego coraz trudniej było jej podążać za argumentacją Listu. Problem nie polegał więc na wrodzonej niezdolności do rozumienia, lecz na duchowej opieszałości, która narastała wśród adresatów. Grecki przymiotnik νωθρός (nōthros) opisuje kogoś powolnego lub opieszałego. W Hbr 6,12 pojawia się ponownie w wezwaniu, aby nie stawać się ociężałymi, lecz naśladować ludzi dziedziczących obietnice „przez wiarę i cierpliwość” (Hbr 6,12; UBG).¹⁰

Autor oczekuje więc czegoś więcej niż poznania kolejnego pojęcia teologicznego. Nauka o żyjącym Arcykapłanie ma umocnić wiarę wspólnoty i pomóc jej wytrwać. Uważne słuchanie prowadzi do rozpoznania, kim jest Jezus, a to z kolei powinno kształtować sposób, w jaki wierzący zbliżają się do Boga i przechodzą przez doświadczenie zniechęcenia.

Co to znaczy dla mnie dzisiaj?

Argumentacja Hbr 7 może wydawać się odległą dyskusją o genealogiach i dawnych urzędach. Autor podejmuje ją jednak ze względu na wspólnotę, której wiara została wystawiona na próbę. Chce skierować uwagę czytelników ku Temu, na kim rzeczywiście opiera się ich nadzieja.

Własna słabość nie musi prowadzić człowieka do oddalania się od Boga. Może stać się powodem, by szukać pomocy u Jezusa, którego Bóg ustanowił Arcykapłanem. Hbr 7,25 wiąże nadzieję zbawienia właśnie ze zbliżaniem się do Boga przez Niego.

Odpowiedzią na to zapewnienie jest również uważne słuchanie. Poznawanie Pisma pomaga rozumieć, na kim opiera się wiara, i wracać do tej podstawy w chwilach zniechęcenia. Nauka o Melchizedeku służy więc umocnieniu zaufania do żyjącego Arcykapłana, a nie jedynie poszerzeniu wiedzy o dawnych urzędach.

Przeczytaj także: Nowe Przymierze — co naprawdę znaczy, że jest „lepsze”? oraz Przybytek i droga do Boga — co wyjaśnia List do Hebrajczyków?

Autor: Paweł Jaszczuk

---

Przypisy

1. Por. Rdz 14,18–20; Ps 110,4; Hbr 5,5–10; 6,19–20; 7,1–28. Grecki tekst Nowego Testamentu za: Michael W. Holmes, red., The Greek New Testament: SBL Edition, Lexham Press; Society of Biblical Literature, 2011–2013. Psalm 110 ma w Septuagincie numer 109. ↩
2. Harold W. Attridge, The Epistle to the Hebrews: A Commentary on the Epistle to the Hebrews, Hermeneia, Philadelphia: Fortress Press, 1989, s. 186–197; Jan Szlaga, „Nowotestamentowa tradycja o Melchizedeku”, Roczniki Teologiczno-Kanoniczne 30, z. 1 (1983), s. 95–102. ↩
3. Attridge, The Epistle to the Hebrews, s. 186–197; Szlaga, „Nowotestamentowa tradycja o Melchizedeku”, s. 95–102. Interpretacja odnosi określenia z Hbr 7,3 do sposobu przedstawienia Melchizedeka w Rdz 14, a nie do twierdzenia, że historycznie nie miał rodziców ani nie umarł. ↩
4. Hbr 7,3 SBLGNT: ἀφωμοιωμένος δὲ τῷ υἱῷ τοῦ θεοῦ. Imiesłów ἀφωμοιωμένος odnosi się do Melchizedeka; to on zostaje „upodobniony do Syna Bożego”. Walter Bauer, Frederick William Danker, William F. Arndt i F. Wilbur Gingrich, A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, wyd. 3, Chicago: University of Chicago Press, 2000 (BDAG), s. 158, hasło ἀφομοιόω; por. Attridge, The Epistle to the Hebrews, s. 186–197. ↩
5. BDAG, s. 989, hasło τάξις. BDAG wskazuje, że w Hbr 5–7 chodzi nie tylko o rangę, lecz także o odmienną naturę kapłaństwa Melchizedeka w porównaniu z kapłaństwem Aarona. Por. Hbr 7,15: κατὰ τὴν ὁμοιότητα Μελχισέδεκ — „na podobieństwo Melchizedeka”. ↩
6. Matthew C. Easter, „Faith in the God who Resurrects: The Theocentric Faith of Hebrews”, New Testament Studies 63, nr 1 (2017), s. 76–91, zwł. s. 84–86, https://doi.org/10.1017/S0028688516000291. Easter wiąże „moc niezniszczalnego życia” z życiem Jezusa po śmierci i z kapłaństwem trwającym dzięki zmartwychwstaniu. ↩
7. BDAG, s. 97, hasło ἀπαράβατος. Leksykon zaznacza, że proponowane znaczenie „bez następcy” nie jest poświadczone w innych tekstach; lepiej udokumentowany jest sens „trwały, niezmienny”. Por. Hbr 7,23–24. ↩
8. BDAG, s. 996, hasło τελειόω; David Peterson, Hebrews and Perfection: An Examination of the Concept of Perfection in the “Epistle to the Hebrews”, Society for New Testament Studies Monograph Series 47, Cambridge: Cambridge University Press, 1982, s. 104–124; Attridge, The Epistle to the Hebrews, s. 198–215. ↩
9. BDAG, s. 341, hasło ἐντυγχάνω, oraz s. 754, hasło παντελής. Pierwsze słowo opisuje w Hbr 7,25 wstawianie się za kimś; drugie może wskazywać zarówno na pełnię działania („całkowicie”), jak i na jego nieograniczone trwanie („na zawsze”). Por. Artur Malina, „Kapłaństwo (dla) ludzi według Listu do Hebrajczyków”, Verbum Vitae 17 (2010), s. 223–243, https://doi.org/10.31743/vv.2004. ↩a ↩b
10. Remigiusz Popowski, Wielki słownik grecko-polski Nowego Testamentu, Warszawa: Vocatio, 1995, s. 414, hasło νωθρός; por. Hbr 5,11; 6,12. ↩

Przekłady biblijne wykorzystane w artykule:
SNPD — Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza. Przekład dosłowny, wydanie piąte cyfrowe, tłum. Piotr Zaremba, © 2021 Ewangeliczny Instytut Biblijny.
SNPD4 — Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza. Przekład dosłowny, wydanie czwarte elektroniczne, © Ewangeliczny Instytut Biblijny.
UBG — Uwspółcześniona Biblia Gdańska, 2018, © Fundacja Wrota Nadziei; licencja CC BY-ND 4.0. Porównanie z UBG: Hbr 7 w YouVersion.
Przy cytatach podano adres biblijny i skrót przekładu. Omówienia tekstu są wyjaśnieniami autora. Grecki tekst Nowego Testamentu podano za SBLGNT.