List do Hebrajczyków należy do najbardziej niezwykłych pism Nowego Testamentu. Autor pozostaje anonimowy, a o pierwszych odbiorcach wiadomo tylko tyle, ile ujawnia sam tekst. Przesłanie dzieła jest jednak wyjątkowo wyraziste: kiedy wiara słabnie, trzeba na nowo zobaczyć, kim jest Jezus.
To pierwszy artykuł z serii „List do Hebrajczyków”. Zanim zostaną omówione kapłaństwo Jezusa, Nowe Przymierze i Jego doskonała ofiara, warto zatrzymać się przy ludziach, do których pierwotnie skierowano to „słowo zachęty”. Ich historia pomaga zrozumieć, dlaczego autor przemawia tak stanowczo, a zarazem z tak wielką troską.
List bez typowego początku
Większość listów Nowego Testamentu rozpoczyna się od przedstawienia nadawcy i wskazania adresatów. List do Hebrajczyków zaczyna się natomiast od uroczystego stwierdzenia, że Bóg, który dawniej przemawiał przez proroków, teraz przemówił przez Syna (Hbr 1,1–2).
Dopiero zakończenie przypomina zwykłą korespondencję. Pojawiają się tam osobiste prośby, pozdrowienia oraz wzmianka o Tymoteuszu (Hbr 13,18–25). Sam autor nazywa swoje dzieło, prosząc: „przyjmijcie to słowo zachęty” (Hbr 13,22; UBG). Dlatego wielu badaczy widzi w nim nie tylko list, lecz także starannie przygotowaną mowę lub kazanie, które mogło zostać odczytane zgromadzonej wspólnocie.1
To ważna wskazówka. Autor zwraca się do konkretnych ludzi, których chce pouczyć, ostrzec i podnieść na duchu.
Kto napisał List do Hebrajczyków?
Tożsamość autora pozostaje nieznana. W historii proponowano między innymi Pawła, Barnabę, Apollosa, Łukasza, Klemensa Rzymskiego, a także Pryscyllę. Żadnej z tych propozycji nie da się jednak ostatecznie udowodnić.2
Tradycja długo łączyła ten List z Pawłem, lecz jego grecki styl, sposób prowadzenia argumentacji i słownictwo wyraźnie różnią się od listów, które noszą imię apostoła. Hbr 2,3 sugeruje, że autor otrzymał orędzie o zbawieniu od ludzi, którzy wcześniej słyszeli Pana. Stawia się zatem wśród kolejnego pokolenia odbiorców Ewangelii, podczas gdy Paweł zwykle opisuje swoje apostolskie powołanie inaczej.
Sam tekst pozwala scharakteryzować przygotowanie autora i jego więź z odbiorcami. Autor doskonale znał grekę i księgi Starego Testamentu. Korzystał przede wszystkim z greckiego przekładu ksiąg Starego Testamentu, należącego do tradycji Septuaginty.3 Umiał budować złożoną argumentację i prawdopodobnie znał swoich odbiorców osobiście. Prosi ich przecież o modlitwę i ma nadzieję, że wkrótce będzie mógł do nich wrócić (Hbr 13,18–19).
Brak imienia autora sprawia, że uwaga czytelnika pozostaje skupiona na Jezusie — Synu, Apostole i Najwyższym Kapłanie wyznawanej wiary (Hbr 3,1).
Kim byli pierwsi odbiorcy?
Sam tytuł Listu „Do Hebrajczyków” nie występuje w jego treści. Nie daje więc sam w sobie pewności, kim dokładnie byli adresaci. Tekst pokazuje jednak, że bardzo dobrze znali księgi Starego Testamentu, historię patriarchów, kapłaństwo, ofiary i obrzędy związane z przybytkiem.
Mogli to być wyznawcy Jezusa wywodzący się ze środowiska żydowskiego albo szersza wspólnota chrześcijańska głęboko uformowana przez Septuagintę i biblijną historię Izraela. Miejsce zamieszkania odbiorców również pozostaje kwestią otwartą. Pozdrowienie zawierające słowa „Pozdrawiają was bracia, którzy są z Italii” (Hbr 13,24; UBG) bywa łączone z Rzymem, ale samo wyrażenie nie rozstrzyga, czy nadawcy znajdowali się w Italii, czy też pochodzili stamtąd i przebywali gdzie indziej.
Znacznie wyraźniej niż miejsce zamieszkania wspólnoty ukazana jest duchowa sytuacja odbiorców.
Wspólnota zmęczona próbami
Adresaci mieli już za sobą lata wiary i trudnych doświadczeń. Autor przypomina, że po przyjęciu wiary doświadczyli cierpienia, publicznych zniewag i utraty mienia, a zarazem okazali solidarność prześladowanym (Hbr 10,32–34). Szczegóły tych wydarzeń pozostają nieznane, lecz tekst wyraźnie pokazuje, że ich przywiązanie do Jezusa miało realną cenę.5
W przeszłości potrafili tę cenę ponieść. Teraz pojawiło się jednak zmęczenie. Niektórzy opuszczali wspólne zgromadzenia (Hbr 10,25). Inni stali się „ociężali w słuchaniu” (Hbr 5,11; UBG) i przestali dojrzewać (por. Hbr 5,12–14). Wspólnocie groziły zniechęcenie, duchowy zastój oraz stopniowe oddalanie się od tego, co wcześniej przyjęła.
Autor wzywa: „Dlatego musimy tym bardziej trzymać się tego, co słyszeliśmy, aby nam to czasem nie uciekło” (Hbr 2,1; UBG).
Obraz użyty w tym wersecie może kojarzyć się z czymś, co przepływa obok lub zostaje niezauważenie utracone. Kryzys wiary często rozpoczyna się od pozornie niewielkich zaniedbań: coraz mniej uważnego słuchania, rezygnacji ze wspólnoty i przesunięcia Jezusa z centrum życia na jego margines.
Dlaczego autor mówi o wyższości Jezusa?
Odpowiedzią autora na kryzys wspólnoty jest ponowne ukazanie Jezusa (hebr. Jeszuy). Przedstawia Go jako większego od aniołów, wiernego Syna przewyższającego Mojżesza, doskonałego Najwyższego Kapłana, Pośrednika lepszego Przymierza i Tego, który złożył jedną skuteczną ofiarę. Wezwanie do wytrwałości otrzymuje w ten sposób wyraźną podstawę: odbiorcy mają trwać, ponieważ wiedzą, kim jest Jezus i czego dla nich dokonał.
Teologiczny wywód został podporządkowany duszpasterskiemu celowi. Dlatego objaśnienia Jego godności i dzieła przeplatają się w Liście z ostrzeżeniami, zachętami i praktycznymi wezwaniami.
Zdobyta wiedza ma prowadzić czytelników do działania: mają z ufnością podejść do tronu łaski (Hbr 4,16), trzymać się nadziei (Hbr 10,23), wzajemnie pobudzać się do miłości i dobrych uczynków (Hbr 10,24) oraz wytrwale biec, patrząc na Jezusa (Hbr 12,1–2).
Kiedy powstał List?
Również data napisania pozostaje przedmiotem dyskusji. List musiał istnieć przed końcem I wieku, ponieważ znał go już Klemens Rzymski. Część badaczy umieszcza jego powstanie przed zburzeniem świątyni w Jerozolimie w 70 roku, inni proponują okres późniejszy.
Sam brak wzmianki o zburzeniu świątyni nie wystarcza, aby rozstrzygnąć sprawę. Autor opisuje kult przede wszystkim na podstawie biblijnego przybytku, a jego wypowiedzi nie są prostą relacją z bieżącej służby świątynnej. Najbezpieczniej przyjąć szerokie datowanie na drugą połowę I wieku i pamiętać, że dokładny rok nie jest konieczny do uchwycenia przesłania.
Co ten List mówi dzisiejszemu czytelnikowi?
Nasze okoliczności mogą różnić się od doświadczeń pierwszych odbiorców, lecz również znamy duchowe zmęczenie. Znamy modlitwę, która staje się trudna, Słowo, którego słuchamy mniej uważnie, oraz pytanie, czy warto nadal trwać.
List do Hebrajczyków odpowiada na zmęczenie, kierując uwagę człowieka na Jezusa: Tego, który zna ludzką słabość, przeszedł przez cierpienie, otworzył drogę do Boga i nadal wstawia się za wierzącymi. Następnie zachęca ich do przeżywania wiary we wspólnocie i trwania przy prawdzie, którą poznali.
Najważniejsze pytanie pierwszego artykułu tej serii nie brzmi więc wyłącznie: „Kto napisał List do Hebrajczyków?”. Brzmi ono raczej: co może umocnić człowieka, kiedy jego wiara słabnie? Odpowiedź autora jest jednoznaczna: trzeba na nowo skierować uwagę na Jezusa i zrozumieć, kim On naprawdę jest.
Przeczytaj także: List, kazanie czy słowo zachęty? Jak czytać List do Hebrajczyków
Autor: Paweł Jaszczuk
Przypisy
- Marek J. Uglorz, Jezus Chrystus wczoraj i dziś, ten sam i na wieki. Chrystologiczne wyznanie Listu do Hebrajczyków, Warszawa: Chrześcijańska Akademia Teologiczna, 2009, s. 16–19, 23–27. ↩
- David A. Fiensy, Wstęp do Nowego Testamentu, tłum. Izabela Bućkowska, Warszawa: Chrześcijański Instytut Biblijny, 2006, s. 264. ↩
- Artur Malina, List do Hebrajczyków, Nowy Komentarz Biblijny. Nowy Testament, t. XV, Częstochowa: Edycja Świętego Pawła, 2018, s. 39–47. ↩
- David A. Fiensy, Wstęp do Nowego Testamentu, tłum. Izabela Bućkowska, Warszawa: Chrześcijański Instytut Biblijny, 2006, s. 267. ↩
- Craig S. Keener, Komentarz historyczno-kulturowy do Nowego Testamentu, tłum. Zbigniew Kościuk, wyd. 4, Warszawa: Vocatio, 2017, s. 502–503, 521, 526. ↩
Przekłady biblijne wykorzystane w artykule:
UBG — Uwspółcześniona Biblia Gdańska, 2018, © Fundacja Wrota Nadziei; licencja CC BY-ND 4.0. Tekst cyfrowy: UBG w YouVersion.
Przy cytatach podano adres biblijny i skrót przekładu. Omówienia tekstu są wyjaśnieniami autora. Termin „Jeszua” jest hebrajską formą imienia Jezus.
Następny artykuł: „List, kazanie czy słowo zachęty? Jak czytać List do Hebrajczyków”.