
Młodszy syn opuszcza dom ojca i w dalekim kraju roztrwania otrzymany majątek. Gdy zaczyna cierpieć głód, postanawia wrócić i wyznać swoją winę. Ojciec przyjmuje go z radością i poleca przygotować ucztę. Kiedy starszy syn dowiaduje się, z jakiego powodu w domu trwa świętowanie, wpada w gniew i odmawia wejścia. Dlaczego powrót brata budzi w nim tak wielki sprzeciw? Przypowieść o synu marnotrawnym pozwala zrozumieć, dlaczego Jezus przyjmuje grzeszników, a zarazem skłania do zastanowienia nad własną postawą wobec człowieka, który wraca do Boga.
Ojciec i dwóch synów
Przypowieść o synu marnotrawnym jest ostatnią z trzech przypowieści o zagubieniu i odnalezieniu zapisanych w piętnastym rozdziale Ewangelii Łukasza. Jej zwyczajowy tytuł kieruje uwagę ku młodszemu synowi, ale już początek opowiadania wskazuje na ojca i obu jego synów: „Pewien człowiek miał dwóch synów” (Łk 15,11; SNP, fragment). Historia obejmuje losy obu braci. Najpierw przedstawia odejście i powrót młodszego, następnie zaś rozmowę ojca ze starszym, który sprzeciwia się uroczystemu przyjęciu brata.
Aby zrozumieć, dlaczego Jezus opowiada o obu synach, trzeba przyjrzeć się okolicznościom Jego wypowiedzi. Na początku rozdziału ewangelista Łukasz przedstawia celników i grzeszników przychodzących słuchać Jezusa. Faryzeusze i uczeni w Piśmie zarzucają Jezusowi, że przyjmuje tych ludzi i zasiada z nimi do stołu:
Faryzeusze natomiast oraz znawcy Prawa szemrali z tego powodu i mówili: Ten człowiek przyjmuje grzeszników i jada z nimi.
Łk 15,2 · SNP
W odpowiedzi Jezus opowiada najpierw o pasterzu, który odnajduje zagubioną owcę, oraz o kobiecie, która odnajduje utraconą drachmę. Oboje zapraszają bliskich do wspólnej radości. Na zakończenie obu przypowieści Jezus mówi o radości z nawrócenia jednego grzesznika (Łk 15,7.10). W ten sposób wyjaśnia również, dlaczego przyjmuje celników i grzeszników przychodzących Go słuchać. Ich nawrócenie jest powodem do radości, do której Jezus zaprasza także swoich krytyków.
Przypowieść o ojcu i dwóch synach rozwija ten temat. Powrót młodszego syna obejmuje jego opamiętanie, decyzję o opuszczeniu dalekiego kraju i wyznanie winy. Starszy brat pozwala natomiast przyjrzeć się postawie człowieka, któremu trudno przyjąć taką przemianę z radością. Rozmowa ojca ze starszym synem prowadzi więc z powrotem do zarzutu postawionego Jezusowi. Dlaczego przyjęcie człowieka, który się nawraca, spotyka się ze sprzeciwem?
Żądanie młodszego syna i podział majątku
Historia rozpoczyna się od prośby młodszego syna o należną mu część majątku. Nie czeka on na śmierć ojca, lecz chce otrzymać swój udział i samodzielnie nim rozporządzać.
Młodszy z nich zwrócił się do ojca: Ojcze, daj mi część majątku, która na mnie przypada. Ojciec zatem podzielił między synów dorobek swego życia.
Łk 15,12 · SNP
Znaczenie prośby młodszego syna staje się wyraźniejsze w świetle Prawa określającego udział pierworodnego w dziedzictwie. W Księdze Powtórzonego Prawa czytamy:
Przeciwnie, uzna pierworodztwo syna nie kochanej, da mu podwójną część wszystkiego, co posiada, on bowiem jest pierwszym owocem jego męskiej siły i jemu przysługuje prawo pierworodztwa.
Pwt 21,17 · SNP
Przepis dotyczy mężczyzny mającego synów z dwóch żon, z których jedną darzy większym uczuciem. Ojciec nie może uprzywilejować syna ukochanej żony kosztem pierworodnego, którego urodziła żona mniej kochana (Pwt 21,15–17). Prawo chroni zatem należny najstarszemu synowi podwójny udział w dziedzictwie, niezależnie od osobistych upodobań ojca.
Dla zrozumienia przypowieści istotna jest właśnie zasada podwójnego udziału pierworodnego. W rodzinie z dwoma synami jej zastosowanie oznaczałoby przyznanie starszemu dwóch trzecich majątku, a młodszemu jednej trzeciej. Ewangelista nie podaje tych proporcji, zaznacza jednak, że ojciec podzielił majątek między obu synów. Starszy również otrzymuje więc swój udział.1
Znaczenie ojcowskiego daru przybliżają także słowa użyte w greckim tekście. Majątek, o który prosi syn, ewangelista określa rzeczownikiem οὐσία (ousia). Opisując podział dóbr, używa natomiast słowa βίος (bios), oznaczającego w tym miejscu majątek stanowiący podstawę utrzymania.2 Przekład Stare i Nowe Przymierze (SNP) oddaje to zdaniem „Ojciec zatem podzielił między synów dorobek swego życia” (Łk 15,12). Ojciec rozdziela między synów dobra, z których sam żyje i dzięki którym utrzymuje swój dom.
Podobne znaczenie słowa βίος występuje w opisie ubogiej wdowy (Łk 21,1–4). Ofiarując dwie drobne monety, kobieta oddaje wszystkie środki, z których mogła się utrzymać. Porównanie pomaga dostrzec wagę decyzji ojca z przypowieści. Przekazuje on synom własny dorobek, od którego zależy codzienne życie jego rodziny. O tym, czy chodzi o całość posiadanych dóbr, rozstrzyga kontekst wypowiedzi; samo słowo βίος nie oznacza zawsze wszystkiego, co człowiek zgromadził przez całe życie.
Już po kilku dniach młodszy syn zabiera otrzymane dobra i wyjeżdża do dalekiego kraju (Łk 15,13). Przyjmuje dar ojca, lecz wybiera życie z dala od niego. W połączeniu z tym odejściem prośba o majątek ujawnia swój bolesny wymiar. Syn chce samodzielnie korzystać z dóbr, które zawdzięcza ojcu, i opuszcza dom, w którym dotąd żył. Niekiedy jego żądanie interpretuje się jako wyraz życzenia, by ojciec już nie żył. Autor Ewangelii nie przypisuje mu jednak wprost takiej intencji.
Daleko od domu ojca
W dalekim kraju syn roztrwania majątek. Ewangelista opisuje jego sposób życia przysłówkiem ἀσώτως (asōtōs), czyli „rozrzutnie”, „marnotrawnie”.2 O skutkach tego postępowania syn przekonuje się szczególnie dotkliwie, gdy po wydaniu wszystkiego doświadcza klęski głodu. Pozbawiony środków do życia, szuka utrzymania u jednego z mieszkańców kraju.
Gdy wszystko stracił, w kraju, gdzie przebywał, nastał wielki głód. Wówczas i jemu zaczął doskwierać niedostatek. Wynajął się zatem u jednego z obywateli tego kraju, który wysłał go do swoich wiejskich posiadłości i zatrudnił przy wypasie świń.
Łk 15,14–15 · SNP
Wyjeżdżając z domu, syn mógł swobodnie rozporządzać otrzymanym majątkiem. Teraz musi zdać się na obcego gospodarza i przyjąć pracę przy pasieniu świń. Majątek otrzymany od ojca mógł pomóc mu przetrwać głód, lecz syn roztrwonił wszystko i pozostał bez środków do życia.
Dla słuchaczy znających Prawo Mojżeszowe wzmianka o świniach ma szczególne znaczenie. Według Kpł 11,7–8 są to zwierzęta nieczyste, których mięsa nie wolno spożywać. Praca przy ich wypasie ukazuje poniżenie syna, a jego pragnienie zaspokojenia głodu ich pokarmem dopełnia obrazu upadku:
Pracując tam, pragnął najeść się strąków, którymi tuczono świnie, lecz nikt mu nie pozwalał.
Łk 15,16 · SNP
Nawet po podjęciu pracy syn pozostaje głodny. Pragnie nasycić się pokarmem świń, lecz nadal nie otrzymuje pomocy. Słowa „nikt mu nie dawał” podkreślają jego bezradność. Daleko od domu ojca człowiek, który wcześniej rozporządzał majątkiem, nie potrafi już zaspokoić najbardziej podstawowej potrzeby.
Opis niedoli syna pozwala zobaczyć zarówno skutki jego rozrzutności, jak i cierpienie człowieka, który wszystko utracił. Przedstawiona sytuacja prowadzi do pytania o możliwość powrotu. Czy po tym, co uczynił, syn może jeszcze szukać pomocy u ojca?
„Wstanę więc i pójdę do mego ojca”
W niedoli syn przypomina sobie dom ojca. Zestawia własny głód z położeniem najemników, którym u ojca nie brakuje chleba:
Wtedy oprzytomniał: Iluż to najemników mego ojca — pomyślał — ma chleba pod dostatkiem, a ja tu z głodu ginę.
Łk 15,17 · SNP
Chwilę tej refleksji autor Ewangelii opisuje greckim wyrażeniem εἰς ἑαυτὸν δὲ ἐλθών (eis heauton de elthōn), dosłownie „przyszedłszy zaś do siebie”. Syn zaczyna trzeźwo oceniać swoje położenie. Wspomnienie życia u ojca pozwala mu dostrzec możliwość ratunku, a zarazem uświadamia mu, jak wiele utracił przez własne postępowanie.
Myśl o powrocie prowadzi do postanowienia. Syn układa słowa, z którymi chce stanąć przed ojcem:
Wracam do ojca. Powiem mu: Ojcze, zgrzeszyłem względem Boga oraz względem ciebie. Nie jestem już godny nazywać się twoim synem. Przyjmij mnie do pracy jako jednego z twoich najemników.
Łk 15,18–19 · SNP
Głód ma wyraźny udział w decyzji syna, ale przygotowane wyznanie obejmuje także uznanie winy. Grzech „przeciwko niebu” oznacza tutaj grzech wobec Boga. Syn przyznaje więc, że zawinił zarówno wobec ojca, jak i wobec Boga. Świadomość tego, co uczynił, wyraża słowami o niegodności nazywania się synem. Zamierza prosić o miejsce wśród najemników, którzy pracują w domu ojca za wynagrodzeniem. Wraca zatem z nadzieją na utrzymanie i z gotowością wyznania grzechu. Te dwa motywy występują w jego słowach obok siebie.
Postanowienie prowadzi do czynu. Syn wstaje i wyrusza do ojca (Łk 15,20). Właśnie ten krok pozwala odczytać jego historię w świetle wcześniejszych słów Jezusa o nawróceniu grzesznika. Uznanie winy łączy się ze zmianą postępowania, a droga powrotna prowadzi do spotkania z ojcem, wobec którego syn zawinił. Przypowieść ukazuje w ten sposób nawrócenie jako powrót do Boga, otwierający możliwość pojednania.
Ojciec wychodzi naprzeciw powracającemu synowi
Wstał więc i ruszył w drogę. Gdy był jeszcze daleko, ojciec zobaczył go i zdjęty litością wybiegł naprzeciw, rzucił mu się na szyję i ucałował go.
Łk 15,20 · SNP
Ojciec dostrzega syna z daleka i ogarnia go współczucie. Ewangelista opisuje to poruszenie czasownikiem σπλαγχνίζομαι (splanchnizomai), oznaczającym odczuwanie litości lub współczucia.2 Ojciec biegnie naprzeciw synowi, obejmuje go i całuje. Te gesty poprzedzają wyznanie winy. Zanim syn zdąży wypowiedzieć przygotowane słowa, doświadcza serdeczności ojca, którego wcześniej opuścił.
Podczas spotkania syn wyznaje grzech wobec Boga i ojca oraz przyznaje, że nie jest już godny nazywać się synem (Łk 15,21). Wypowiada więc słowa, które przygotował przed wyruszeniem w drogę. Jego wyznanie nadaje spotkaniu charakter pojednania. Wobec ojca, który przyjmuje go z miłością, syn uznaje własną winę.
Przyjęty jako syn, nie jako najemnik
Po wyznaniu winy ojciec poleca sługom przygotować syna do uczty:
Ojciec zaś zwrócił się do sług: Przynieście czym prędzej najlepszą szatę i ubierzcie go; włóżcie pierścień na jego rękę i sandały na nogi, wybierzcie też dorodne cielę, przyrządźcie na ucztę, zasiądźmy do stołu i uczcijmy to,
Łk 15,22–23 · SNP
W relacji ze spotkania brakuje przygotowanej wcześniej prośby o miejsce wśród najemników. Po wyznaniu syna ewangelista przytacza już polecenia ojca. Taka kolejność może sugerować przerwanie wypowiedzi, ale tekst nie wyjaśnia, dlaczego syn pomija tę prośbę.3 Wyraźnie pokazuje natomiast, z jaką godnością ojciec przyjmuje swoje dziecko.
Słudzy mają przynieść najlepszą szatę, pierścień i obuwie. Syn, który jeszcze niedawno cierpiał głód w obcym kraju, zostaje otoczony troską we własnym domu. Polecenia ojca nadają powitaniu uroczysty charakter i wobec domowników potwierdzają miejsce syna w rodzinie. Poszczególne przedmioty składają się na jeden obraz przyjęcia z szacunkiem; ich znaczenie wynika przede wszystkim z tej wspólnej roli w scenie powitania.
Polecenie przygotowania tuczonego cielęcia podkreśla wyjątkowy charakter powitania. Takie zwierzę przeznaczano na ucztę z okazji szczególnie ważnego wydarzenia.4 Ojciec uznaje powrót syna za właśnie taką okazję i pragnie dzielić swoją radość z domownikami. O tym, jak wiele znaczy dla niego odzyskanie dziecka, mówią słowa, którymi wyjaśnia przygotowanie uczty.
że ten oto mój syn był martwy, a jednak ożył, był zgubiony, lecz odnalazł się. I zaczęto się bawić.
Łk 15,24 · SNP
Słowa o śmierci i odzyskaniu życia wyrażają wagę tego, co wydarzyło się między ojcem a synem. Odejście oznaczało utratę wspólnego życia, powrót zaś daje możliwość odnowienia relacji. Ojciec przeżywa to spotkanie jako odzyskanie dziecka. Określenie „zaginął, a został znaleziony” łączy tę scenę z przypowieściami o owcy i drachmie, w których odnalezienie również prowadzi do wspólnej radości.
Osobisty charakter tej radości wyrażają słowa „mój syn”. Greckie μου (mou), czyli „mój”, wskazuje na więź ojca z dzieckiem. Podobnie pasterz mówił o odnalezieniu „mojej zgubionej owcy” (Łk 15,6). Powtarzający się motyw przywiązania pomaga zrozumieć radość z odzyskania kogoś bliskiego. Ojciec wyjaśnia, że urządza ucztę z powodu powrotu syna, i zaprasza domowników do wspólnej radości i świętowania.
Gotowość Boga do okazania miłosierdzia
Po opisaniu powitania i uczty warto odnieść postawę ojca do obrazu Boga ukazanego w Pismach Izraela. Miłosierdzie okazane synowi przypomina bowiem Bożą gotowość do pojednania z ludźmi, którzy od Niego odeszli. Prorok Izajasz przekazuje Jego słowa:
Przez cały dzień wyciągałem swe ręce do ludu upartego, który chodzi złą drogą — za własnymi zamiarami,
Iz 65,2 · SNP
Wyciągnięte ręce wyrażają gotowość Boga do przyjęcia ludu, który wybrał własną drogę. Określenie „buntowniczy” wskazuje zarazem na odpowiedzialność ludzi za ich postępowanie. Dalsze wersety zapowiadają sąd nad tymi, którzy odrzucają Boże wezwanie (Iz 65,6–7.12). Obraz wyciągniętych rąk należy zatem rozumieć wraz z wezwaniem do porzucenia buntu.
W trzydziestym rozdziale Księgi Izajasza obietnica miłosierdzia pojawia się na tle buntu Judy. Jej przywódcy szukają ochrony u faraona, nie zasięgając rady Boga, a lud odrzuca prorockie napomnienia (Iz 30,1–2.9–11). Bóg wskazuje im drogę ocalenia w nawróceniu i zaufaniu, lecz słowa te spotykają się z odmową. Prorok zapowiada więc klęskę i ucieczkę tych, którzy polegają na własnych sposobach ratunku (Iz 30,15–17).
Właśnie po tej zapowiedzi pada zapewnienie, że Pan czeka, aby okazać swojemu ludowi łaskę (Iz 30,18).
Dlatego PAN czeka, aby okazać wam łaskę, dlatego podnosi się, aby się nad wami zlitować, gdyż PAN jest Bogiem słusznego sądu. Jakże szczęśliwi są wszyscy, którzy na Niego czekają!
Iz 30,18 · SNP
Bunt pociąga za sobą bolesne następstwa, ale Bóg nadal pragnie zmiłować się nad ludźmi, którzy Go odrzucili. Dalsze słowa mówią o Jego odpowiedzi na wołanie o pomoc, o prowadzeniu ludu właściwą drogą i o porzuceniu bożków (Iz 30,19–22). Obietnica łaski obejmuje zatem także odnowę życia i powrót do posłuszeństwa Bogu.
Przywołane fragmenty Izajasza stanowią szersze biblijne tło rozważania o miłosierdziu, a nie bezpośrednie objaśnienie przypowieści. Ukazują Boga gotowego przyjąć ludzi, którzy od Niego odeszli, i odnowić ich życie. W historii opowiedzianej przez Jezusa podobną gotowość wyraża ojciec, przyjmując powracającego syna. Tak przedstawione miłosierdzie pomaga zrozumieć, dlaczego Jezus przyjmuje celników i grzeszników przychodzących Go słuchać.
Starszy brat pozostaje przed domem
Do opisu uczty ewangelista dołącza scenę powrotu starszego syna z pola. Zbliżając się do domu, starszy słyszy odgłosy muzyki i tańców, więc przywołuje sługę i pyta, co się dzieje. Dowiaduje się, że młodszy brat wrócił cały i zdrowy, a ojciec z tej okazji kazał przygotować tuczone cielę. Wiadomość wywołuje jego gniew:
Starszy syn wpadł w gniew. Nawet nie chciał wejść do domu. Wtedy ojciec wyszedł i zaczął go uspokajać.
Łk 15,28 · SNP
Ojciec wychodzi również do starszego syna i namawia go do wejścia. Wcześniej pobiegł naprzeciw młodszemu, teraz zwraca się do tego, który pozostał przed domem. Obu okazuje troskę i obu pragnie mieć przy sobie. Rozmowa ujawnia jednak, jak trudno starszemu synowi przyjąć brata i uczestniczyć w uczcie urządzonej z okazji jego powrotu.
W odpowiedzi na zaproszenie ojca starszy syn wyjaśnia powody swojego rozgoryczenia.
Ale on był nieprzejednany: Służę ci od lat — wypominał — szanuję każdy twój rozkaz, a ty nigdy nie dałeś mi choćby koźlątka, bym się zabawił z przyjaciółmi. Ledwie jednak zjawił się ten twój syn, który z dziwkami roztrwonił twój dorobek, natychmiast kazałeś zabić dorodnego cielaka.
Łk 15,29–30 · SNP
Starszy syn rozpoczyna skargę od przypomnienia lat służby i posłuszeństwa ojcu. Zapewnia, że nigdy nie przekroczył jego polecenia, po czym zestawia własne postępowanie z rozrzutnością brata. Wspomnienie koźlęcia, którego nie otrzymał na zabawę z przyjaciółmi, wyraża poczucie niedocenienia. Skoro on sam nie doczekał się takiego daru, uczta przygotowana dla młodszego wydaje mu się niesprawiedliwa.
Rozgoryczenie słychać również w określeniu „ten twój syn”. Starszy mówi o młodszym tak, jakby więź z nim dotyczyła wyłącznie ojca. Dodaje zarzut roztrwonienia majątku z nierządnicami. Ponieważ ewangelista wcześniej nie podał tego szczegółu, należy odróżnić oskarżenie starszego brata od relacji o życiu młodszego. W skardze zarzut ten uwydatnia winę brata i ma uzasadnić oburzenie z powodu przygotowanej uczty.
„Ten twój brat” — odpowiedź ojca
W odpowiedzi ojciec zwraca się do starszego syna z czułością. Przypomina o łączącej ich bliskości i należących do syna dobrach, a następnie wyjaśnia powód wspólnej radości:
Wtedy ojciec powiedział do niego: Dziecko, ty zawsze jesteś ze mną i wszystko moje jest twoje. To dobrze, że bawimy się i cieszymy, bo widzisz, ten twój brat był martwy, a jednak ożył, był zgubiony, lecz odnalazł się.
Łk 15,31–32 · SNP
Przekład SNP oddaje początek odpowiedzi słowami „Dziecko, ty zawsze jesteś ze mną i wszystko moje jest twoje” (Łk 15,31). Zwracając się do starszego w ten sposób, ojciec zapewnia go o swojej miłości. Syn przedstawił wspólne lata przede wszystkim jako czas służby i posłuszeństwa. Ojciec przypomina o bliskości, którą starszy syn cieszył się przez wszystkie te lata.
Słowa „wszystko moje jest twoje” odpowiadają z kolei na skargę dotyczącą ojcowskich darów. Starszy otrzymuje zapewnienie o swoich dobrach i miejscu w domu. Przyjęcie młodszego brata nie przekreśla tej więzi. Ojciec pragnie, by starszy spojrzał na ucztę z perspektywy odzyskania bliskiego człowieka.
Powodem świętowania jest powrót syna, opisany jako odzyskanie życia i odnalezienie tego, kto zaginął. Stąd słowa „trzeba było weselić się i radować”. Starszy porównuje postępowanie obu braci i otrzymane przez nich dary, ojciec zaś kieruje jego uwagę ku samemu powrotowi. Zaprasza go, by dostrzegł w tym wydarzeniu także powód do własnej radości.
Odpowiedź ojca nawiązuje również do sposobu, w jaki starszy nazwał młodszego. Określeniu ὁ υἱός σου οὗτος (ho huios sou houtos), czyli „ten twój syn” (Łk 15,30), odpowiada sformułowanie ὁ ἀδελφός σου οὗτος (ho adelphos sou houtos), „ten twój brat” (Łk 15,32). W obu pozostają słowa „twój” i „ten”, natomiast „syn” zostaje zastąpiony przez „brat”. Ojciec przypomina w ten sposób o więzi łączącej obu synów.5
Zaproszenie na ucztę oznacza więc także wezwanie do przyjęcia młodszego brata. Ojciec pragnie, aby starszy uczestniczył w odnowieniu rodzinnej więzi i razem z domownikami świętował zakończenie rozłąki.
Jezus kończy przypowieść słowami ojca. Pozostawia bez odpowiedzi pytanie, czy starszy syn wejdzie do domu. Dzięki temu uwaga przenosi się z dalszych losów bohaterów na decyzję, przed którą stają słuchacze. Jak odpowiedzą na zaproszenie do radości z powrotu grzesznika?
Powrót, który wymaga odpowiedzi również od innych
Otwarte zakończenie prowadzi z powrotem do rozmówców Jezusa. Opisani na początku rozdziału faryzeusze i uczeni w Piśmie sprzeciwiają się temu, że przyjmuje On celników i grzeszników oraz jada z nimi (Łk 15,1–2). Związek ich postawy ze skargą starszego syna staje się wyraźniejszy w świetle jego słów „oto tyle lat ci służę i nigdy nie przekroczyłem twego przykazania” (Łk 15,29). Syn powołuje się na własną wierność i porównuje ją z postępowaniem brata, który roztrwonił otrzymany majątek. W takim porównaniu uroczyste przyjęcie młodszego wydaje mu się niesprawiedliwe.
W tej skardze można dostrzec podobieństwo do postawy faryzeuszy i uczonych w Piśmie uczestniczących w opisanej rozmowie. Przywiązani do przestrzegania Prawa, z dezaprobatą patrzą na bliskość, jaką Jezus okazuje ludziom uznawanym za grzeszników. Starszy syn również ocenia postępowanie ojca przez pryzmat różnicy między własnym posłuszeństwem a winą brata. Takie spojrzenie utrudnia mu dostrzeżenie tego, co dla ojca stanowi powód uczty — powrotu syna.
Odpowiedź ojca ukazuje, do czego Jezus zachęca swoich rozmówców. Ojciec przypomina starszemu synowi o ich bliskości i zaprasza go do wspólnej radości. Podobnie faryzeusze i uczeni w Piśmie mają dostrzec w ludziach przychodzących słuchać Jezusa możliwość nawrócenia i pojednania z Bogiem. Przywiązanie do Bożych przykazań powinno pomagać w przyjęciu takiej przemiany z radością.
Niebezpieczeństwo porównywania własnej pobożności z winami innych ludzi Jezus ukazuje również w przypowieści o faryzeuszu i celniku (Łk 18,9–14). Modlący się w Świątyni faryzeusz wymienia swoje praktyki religijne i przeciwstawia własne postępowanie życiu celnika. Celnik natomiast prosi Boga o miłosierdzie. Zestawienie obu przypowieści pomaga dostrzec, jak skupienie na własnej wierności może prowadzić do lekceważenia człowieka potrzebującego przebaczenia.
Dopełnieniem tego porównania jest przypowieść o dwóch synach z Ewangelii Mateusza (Mt 21,28–32). Ojciec poleca im pracować w winnicy. Jeden początkowo odmawia, lecz później zmienia decyzję i idzie. Drugi wyraża zgodę, ale nie wykonuje polecenia. Opis ich zachowania skłania do oceny posłuszeństwa na podstawie czynów. Jezus odnosi tę różnicę do odpowiedzi swoich rozmówców na nauczanie Jana Chrzciciela:
Bo przyszedł do was Jan postępując sprawiedliwie i mu nie uwierzyliście, a celnicy i prostytutki uwierzyli. Wy natomiast, nawet gdy to sobie uświadomiliście, nie zmieniliście zdania i nie uwierzyliście mu.
Mt 21,32 · SNP
Zestawienie historii ojca i dwóch synów z przypowieścią o pracy w winnicy ukazuje znaczenie odpowiedzi na Boże wezwanie. W Ewangelii Mateusza celnicy i nierządnice uwierzyli Janowi, podczas gdy rozmówcy Jezusa odrzucili jego nauczanie. W historii zapisanej przez ewangelistę Łukasza młodszy syn uznaje winę i wraca, a starszy staje przed wezwaniem do przyjęcia brata. Porównanie pozwala dostrzec, że dawne nieposłuszeństwo może ustąpić przemianie, a przekonanie o własnej wierności wymaga potwierdzenia także w obecnych decyzjach.
Radość z powrotu do Boga
Ojciec wychodzi do obu synów. Młodszego przyjmuje po powrocie, starszego zaprasza do udziału w uczcie. Każdy potrzebuje innej przemiany. Młodszy porzuca życie z dala od ojca i wyznaje winę. Starszy ma przyjąć brata, którego postępowanie budzi jego oburzenie. Przypowieść przedstawia więc zarówno nadzieję dla grzesznika, jak i wezwanie skierowane do ludzi obserwujących jego powrót.
W ten sposób Jezus odpowiada na zarzut dotyczący wspólnych posiłków z celnikami i grzesznikami. Przyjmuje ludzi przychodzących Go słuchać i ukazuje wartość ich nawrócenia. Wina młodszego syna zostaje w przypowieści wyraźnie nazwana, a jego powrót staje się początkiem pojednania. To właśnie z tego powodu ojciec urządza ucztę i zaprasza do niej starszego syna.
Wszystkie trzy przypowieści z Łk 15 łączy radość z odnalezienia. Każda rozwija ten temat w odmienny sposób. Przy owcy i drachmie Jezus opisuje poszukiwanie; w historii syna przedstawia również opamiętanie i świadomą decyzję o powrocie. Sprzeciw starszego brata prowadzi natomiast do pytania, z którym pozostaje czytelnik. Czy potrafi przyjąć z radością człowieka, który uznaje swój grzech i wraca do Boga?
Autor: Paweł Jaszczuk
Przeczytaj także
Poprzedni artykuł: Przypowieść o zagubionej drachmie — radość z odnalezienia
Początek rozważań nad Łk 15: Przypowieść o zagubionej owcy — dlaczego Jezus przyjmuje grzeszników?
Przypisy
- Pwt 21,15–17 stanowi tło dla objaśnienia podwójnego udziału pierworodnego, nie podaje natomiast warunków umowy ojca z synami w Łk 15. Por. Dorota Muszytowska, „Dramat ojcowskiej miłości (Łk 15,11–32)”, Verbum Vitae 23 (2013), s. 112–113, doi:10.31743/vv.1548. ↩
- Objaśnienia słownikowe opracowano na podstawie następującego źródła: William Arndt i in., A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature (BDAG), Chicago: University of Chicago Press, 2000: βίος, znaczenie 2, s. 176–177 (majątek i środki utrzymania; wymieniono Łk 15,12.30); ἀσώτως, s. 148 (rozrzutnie, marnotrawnie; Łk 15,13); σπλαγχνίζομαι, s. 938 (odczuwać litość, współczucie; wymieniono Łk 15,20). W opisie wdowy (Łk 21,4; por. Mk 12,44) całkowitość daru wynika również z określeń oznaczających „wszystko” i „cały”, nie z samego rzeczownika βίος. Sformułowanie „dorobek swego życia” w SNP (Łk 15,12) oddaje sens przekazania majątku stanowiącego podstawę utrzymania ojca i jego domu; nie jest dosłowną definicją pojedynczego słowa. Powiązanie współczucia ojca z jego gestami wynika z przebiegu opowiadania, nie z samej definicji czasownika. Tekst grecki według The Greek New Testament: SBL Edition, red. Michael W. Holmes, 2010, Łk 15. ↩ βίος · ↩ ἀσώτως · ↩ σπλαγχνίζομαι
- Por. Łk 15,19 i 15,21. W tekście głównym SBLGNT, podobnie jak w SNPD4, prośba o przyjęcie do najemników występuje w przygotowanej przemowie, ale nie w relacji spotkania. Aparat SBLGNT odnotowuje wariant dodający ją także w 15,21. Ani jej brak, ani następujące polecenie ojca nie zawierają wprost informacji o przerwaniu synowi wypowiedzi. ↩
- Por. Niveen Sarras, „Commentary on Luke 15:1–3, 11b–32”, Working Preacher, Luther Seminary. Autorka objaśnia tuczone cielę jako zwierzę przeznaczone na ważne uroczystości, np. wesele. ↩
- Na znaczenie zestawienia „ten twój syn” i „ten twój brat” oraz brak odpowiedzi starszego syna w zakończeniu zwraca uwagę Muszytowska, „Dramat ojcowskiej miłości”, s. 119–123. ↩
Artykuł opracowany na podstawie dwóch kazań autora o zagubionym synu. Fragmenty Łk 15,12 i 15,31 przytoczono także za przekładem Stare i Nowe Przymierze (SNP), © 2018 Ewangeliczny Instytut Biblijny. Tekst grecki: SBLGNT, © 2010 Society of Biblical Literature i Logos Bible Software. Objaśnienia polskie wyrażeń greckich — własne. Ilustracja wygenerowana z użyciem AI.
Cytaty biblijne oznaczono skrótem przekładu. SNP — Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza, przekład literacki, wydanie pierwsze, © 2016 Ewangeliczny Instytut Biblijny; SNPD — przekład dosłowny, wydanie piąte (cyfrowe), © 2021 Ewangeliczny Instytut Biblijny. Cytaty uzupełniono na podstawie tych wydań. Wcześniej przytoczone fragmenty z innych wydań i tłumaczenia własne zachowują oznaczenia podane przy tekście.