
Jezus opowiada o pasterzu, który ma sto owiec. Gdy jedna z nich się gubi, pozostawia dziewięćdziesiąt dziewięć i wyrusza na jej poszukiwanie. Kiedy ją odnajduje, wraca przepełniony radością i pragnie dzielić ją z innymi.
Co sprawia, że jedna zagubiona owca ma dla niego tak wielkie znaczenie? Dlaczego jej odnalezienie staje się powodem do wspólnej radości?
Ta krótka historia zostaje opowiedziana w szczególnym momencie. Jezus spotyka się bowiem z zarzutem, że przyjmuje grzeszników i zasiada z nimi do stołu. Odpowiada na ten zarzut przypowieścią, w której odsłania Bożą troskę o człowieka zagubionego, a jednocześnie kieruje uwagę słuchaczy ku ich własnej postawie wobec tych, którzy wracają do Boga.
Pytanie zawarte w tej opowieści nie straciło nic ze swojej aktualności: czy potrafimy cieszyć się razem z Bogiem z odnalezienia człowieka, który był zagubiony?
Dlaczego Jezus opowiedział tę przypowieść?
Ewangelista Łukasz rozpoczyna piętnasty rozdział swojej Ewangelii od wzmianki o celnikach i grzesznikach, którzy przychodzą słuchać Jezusa. Ich obecność wywołuje niezadowolenie faryzeuszy oraz uczonych w Piśmie. Zarzucają Jezusowi, że przyjmuje tych ludzi i jada z nimi. Treść zarzutu przedstawia Łk 15,2.
Faryzeusze natomiast oraz znawcy Prawa szemrali z tego powodu i mówili: Ten człowiek przyjmuje grzeszników i jada z nimi.
Łk 15,2 · SNP1
Na ten zarzut Jezus odpowiada trzema przypowieściami — o zagubionej owcy, utraconej drachmie i ojcu, który odzyskuje syna. Wszystkie trzy historie łączy motyw zagubienia, odnalezienia oraz radości, która towarzyszy odzyskaniu tego, co wcześniej zostało utracone. Każda z tych historii przedstawia wspólny temat z innej perspektywy. Jezus uzasadnia w nich przyjmowanie grzeszników, a zarazem skłania swoich rozmówców do zastanowienia się nad ich reakcją na powrót człowieka do Boga. Aby zrozumieć powód sprzeciwu, warto najpierw wyjaśnić, kim byli ludzie przychodzący do Jezusa i co oznaczało wspólne zasiadanie z nimi do stołu.
Autor Ewangelii wymienia najpierw celników, którzy pobierali podatki i różnego rodzaju opłaty, między innymi związane z handlem, transportem oraz przewozem towarów. Ich praca dawała jednak sposobność do nadużyć. Mogli żądać zawyżonych kwot i wykorzystywać swoją pozycję do wzbogacania się kosztem innych, co pomaga zrozumieć nieufność wobec tej grupy ludzi. Problem ten pojawia się już wcześniej w relacji ewangelisty. Do Jana Chrzciciela przychodzą również celnicy, aby dać się ochrzcić, i pytają go: „Nauczycielu, co mamy czynić?”. W odpowiedzi otrzymują konkretne polecenie:
Przyszli też celnicy, aby dać się ochrzcić. Ci również zapytali: Nauczycielu, co mamy czynić? Nie pobierajcie nic więcej ponad ustaloną stawkę — odpowiedział.
Łk 3,12–13 · SNP2
Słowa Jana wskazują na problem nadużyć wśród celników, choć nie dają podstaw do uznania, że wszyscy postępowali nieuczciwie.
Obok celników autor Ewangelii wymienia również „grzeszników” — ludzi, których w ówczesnym środowisku religijnym często postrzegano jako żyjących niezgodnie z Bożymi wymaganiami. Ich przyjmowanie przez Jezusa budzi dezaprobatę faryzeuszy i uczonych w Piśmie. Ewangelista nie opisuje szczegółowo przewinień tych ludzi, podkreśla jednak, że przychodzą oni słuchać Jezusa. On zaś ich przyjmuje. Użyty tutaj grecki czasownik προσδέχομαι (prosdechomai) oznacza „przyjmować kogoś z życzliwością”.3 Takie określenie wskazuje, że Jezus odnosi się do tych ludzi z otwartością i chętnie przebywa w ich towarzystwie.
Wspólne posiłki nadają tej życzliwości szczególnie wymowny charakter. W świecie, w którym żył Jezus, wspólne zasiadanie do stołu oznaczało coś więcej niż tylko spożywanie posiłku — było wyrazem gościnności, akceptacji i więzi między jego uczestnikami. Wybór współbiesiadników miał znaczenie społeczne i religijne. Pokazywał, z kim człowiek utrzymuje bliskie relacje i kogo przyjmuje do swojego grona.4
Dlatego zarzut rozmówców Jezusa dotyczy czegoś więcej niż samej rozmowy z grzesznikami. Jezus zasiada z nimi do stołu i okazuje im bliskość, którą Jego krytycy uważają za niewłaściwą wobec osób o takiej opinii.
Pasterz szuka zagubionej owcy
Kto z was, gdy ma sto owiec, a zgubi jedną, nie zostawia na pustkowiu dziewięćdziesięciu dziewięciu i nie szuka zgubionej, aż ją znajdzie?
Łk 15,4 · SNP
Rozpoczynając przypowieść pytaniem skierowanym do słuchaczy, Jezus zachęca słuchaczy, aby pomyśleli o stracie z perspektywy właściciela stada. Pasterz ma jeszcze dziewięćdziesiąt dziewięć owiec, a mimo to wyrusza po tę, która zaginęła. Zależy mu na odzyskaniu właśnie jej. Dalszy opis pokazuje, ile wysiłku jest gotów podjąć, aby sprowadzić ją z powrotem.
Słowa „aż ją znajdzie” podkreślają wytrwałość pasterza. Jezus skupia uwagę na poszukiwaniu owcy, pozostawiając bez wyjaśnienia okoliczności jej zaginięcia. Dla przebiegu przypowieści najważniejsza jest odpowiedź właściciela na stratę. Podejmuje on poszukiwania i prowadzi je aż do odnalezienia owcy.
Radość z odnalezienia
Gdy pasterz odnajduje zagubioną owcę, bierze ją z radością na ramiona i niesie do domu. Jego troska nie kończy się więc w chwili odnalezienia — obejmuje także drogę powrotną. Po powrocie zwołuje przyjaciół i sąsiadów, aby podzielili z nim radość z odzyskania tego, co zostało zagubione.
wraca do domu, zwołuje przyjaciół oraz sąsiadów i mówi: Cieszcie się ze mną, gdyż odnalazłem moją zgubioną owcę!
Łk 15,6 · SNP
Słowo „moją” przypomina, dlaczego odnalezienie owcy tak wiele znaczy dla pasterza. Odzyskuje on zwierzę należące do własnego stada, którego wytrwale szukał. W greckim tekście czytamy: εὗρον τὸ πρόβατόν μου τὸ ἀπολωλός (SBLGNT) — „znalazłem moją zagubioną owcę” (tłumaczenie własne).5 Zaimek μου („moją”) nadaje tej wypowiedzi osobisty charakter i podkreśla więź między pasterzem a zagubioną owcą.
Zapraszając przyjaciół i sąsiadów do wspólnej radości, pasterz chce, aby odnalezienie owcy było ważne także dla nich. Ten szczegół pomaga zrozumieć, do czego Jezus zachęca swoich rozmówców. Przyjmowanie celników i grzeszników budzi ich sprzeciw, tymczasem zakończenie przypowieści ukazuje nawrócenie człowieka jako powód do radości w niebie. Jezus skłania ich więc do zastanowienia się, czy są gotowi dzielić tę radość.
Bóg jako pasterz swojego ludu
Dla czytelnika znającego Pisma Izraela opowiadanie o pasterzu może przywoływać wcześniejsze teksty biblijne. Psalm 23 rozpoczyna się wyznaniem:
Psalm Dawida. JHWH moim Pasterzem, Niczego mi nie braknie.
Ps 23,1 · SNPD6
Nazywając Pana swoim pasterzem, psalmista wyraża głębokie zaufanie do Boga i Jego troski o własne życie. W kolejnych wersetach rozwija ten obraz, sięgając po motywy dobrze znane z codziennej pracy pasterza. Zielone pastwiska i spokojne wody wskazują na bezpieczeństwo, pokarm i odpoczynek, które pasterz zapewnia swoim owcom. Prowadzenie „ścieżkami prawości” (בְּמַעְגְּלֵי־צֶדֶק, bəmaʿgəlê-ṣeḏeq)7 ukazuje natomiast Boga jako Tego, który wskazuje właściwą drogę i zapewnia opiekę podczas wędrówki.
Boża opieka obejmuje jednak także chwile zagrożenia. Psalmista mówi o przechodzeniu przez „dolinę cienia śmierci”, obrazując doświadczenie lęku, niepewności i sytuacji, w których człowiek staje wobec realnego niebezpieczeństwa. Nawet wtedy podstawą jego ufności pozostaje obecność Boga: „Ty jesteś ze mną”. Pasterz nie opuszcza go, gdy droga staje się trudna i niebezpieczna, lecz nadal prowadzi, chroni i daje poczucie bezpieczeństwa (Ps 23,2–4).
W obrazie pasterza łączą się więc troska o potrzeby człowieka, prowadzenie go i ochrona. Izajasz rozwija obraz tej opieki w odniesieniu do całego ludu:
Jak pasterz będzie pasł swoje stado, ku jagniętom wyciągnie ramiona, przytuli je do serca, a karmiące poprowadzi ostrożnie.
Iz 40,11 · SNP6
Szczególnie bliskie przypowieści są jednak słowa zapisane w trzydziestym czwartym rozdziale Księgi Ezechiela. Bóg zwraca się tam przeciwko pasterzom Izraela, czyli przywódcom odpowiedzialnym za lud. Zarzuca im, że korzystali z trzody dla własnej wygody, zamiast otaczać ją opieką. Prorok pyta: „Czy pasterze nie powinni paść stada?” (Ez 34,2; SNPD, fragment). Zaniedbali słabych i zranionych, nie sprowadzali zabłąkanych i nie szukali zagubionych. Owce pozostały rozproszone i pozbawione opieki. W tej sytuacji Bóg zapowiada:
Gdyż tak mówi Pan JHWH: Oto Ja sam zatroszczę się o moje owce i będę ich doglądał.
Ez 34,11 · SNPD6
Następnie wyjaśnia, na czym będzie polegała Jego troska:
Będę szukał zaginionej, zawracał odpędzoną, opatrywał okaleczoną, wzmacniał chorą […]
Ez 34,16a · SNPD6
Obietnica ta dotyczy zgromadzenia rozproszonego Izraela i przywrócenia mu bezpieczeństwa. Bóg rozliczy pasterzy z ich postępowania, a następnie rozsądzi także między samymi owcami. Ezechiel opisuje silniejsze owce, które depczą pastwiska, mącą wodę i odpychają słabsze, pozbawiając je dostępu do pokarmu i odpoczynku (Ez 34,17–22). Proroctwo obejmuje więc zarówno odpowiedzialność przywódców za zaniedbanie ludu, jak i krzywdę wyrządzaną wewnątrz wspólnoty. Zapowiedziane ocalenie oznacza także kres takiego postępowania.
W tej samej zapowiedzi pojawia się również jeden pasterz, któremu Bóg powierzy opiekę nad swoim ludem. Nazywa go swoim sługą Dawidem (Ez 34,23–24). Ponieważ Ezechiel przemawia wiele pokoleń po śmierci Dawida, użycie jego imienia kieruje uwagę ku przyszłemu władcy z jego rodu, który będzie sprawował rządy zgodnie z wolą Boga. Bóg obiecuje zatem zgromadzić rozproszony lud i powierzyć go opiece pasterza, który zapewni mu bezpieczne życie.
Na tym tle wyraźniej ukazuje się znaczenie działania Jezusa jako Mesjasza. Przyjmując grzeszników i wzywając ich do nawrócenia, Jezus objawia troskę Boga o zagubionych, zapowiedzianą wcześniej w obrazie pasterza z proroctwa Ezechiela.
Ewangelista Łukasz nie cytuje tutaj Ezechiela wprost ani nie przedstawia przypowieści jako bezpośredniego wypełnienia tego proroctwa. Zestawienie obu tekstów pozwala jednak zobaczyć, że postępowanie Jezusa odpowiada obrazowi Boga znanemu z Pism Izraela. To ważne dla zrozumienia sporu z Jego rozmówcami, którzy właśnie w przyjmowaniu grzeszników widzieli powód do zarzutu.
Radość z nawrócenia grzesznika
Jezus kończy przypowieść wyjaśnieniem, które łączy odnalezienie owcy z sytuacją człowieka:
Mówię wam: Podobnie w niebie większa będzie radość z jednego skruszonego grzesznika niż z dziewięćdziesięciu dziewięciu sprawiedliwych, którzy nie potrzebują opamiętania.
Łk 15,7 · SNP
Jezus porównuje odnalezienie zagubionej owcy do powrotu grzesznika do Boga. Tak jak pasterz cieszy się z odzyskania swojej owcy, tak w niebie panuje radość z człowieka, który się nawraca. W ten sposób wyjaśnia, co opowiedziana historia mówi o Bożej trosce o zagubionych.
Greckie wyrażenie ἐπὶ ἑνὶ ἁμαρτωλῷ μετανοοῦντι (SBLGNT) można oddać jako „z powodu jednego grzesznika, który się nawraca” (tłumaczenie własne).5 Wskazuje ono bezpośrednio na przyczynę radości w niebie — jest nią nawrócenie człowieka, który był zagubiony. Użyty tutaj czasownik μετανοέω (metanoeō) odnosi się do skruchy i zwrócenia się człowieka ku Bogu. Takie znaczenie, obejmujące wewnętrzną przemianę i zmianę dotychczasowego postępowania, wskazuje dla Łk 15,7 również słownik BDAG.8 Nawrócenie nie ogranicza się więc do samego żalu z powodu popełnionego zła, lecz wiąże się ze zmianą kierunku życia. Człowiek uznaje niewłaściwość swojego postępowania i zwraca się ku Bogu. W szerszym kontekście Ewangelii Łukasza taka przemiana znajduje również wyraz w konkretnym sposobie życia. Jan Chrzciciel mówi o „owocach godnych nawrócenia”, a następnie wskazuje ich praktyczne przejawy: dzielenie się z potrzebującymi, uczciwość oraz rezygnację z wykorzystywania innych (Łk 3,8–14).
Owca jest w tej historii odnajdywana i niesiona przez pasterza. O nawróceniu człowieka Jezus mówi w objaśnieniu przypowieści. Dlatego znaczenie ludzkiej odpowiedzi na Boże wezwanie należy odczytywać z Jego słów oraz z pozostałego nauczania Ewangelii, a nie z zachowania samego zwierzęcia.
W działalności Jezusa przyjmowanie grzeszników i wzywanie ich do nawrócenia pozostają więc ze sobą ściśle związane. Już wcześniej, podczas posiłku w domu Lewiego, Jezus odpowiedział na podobny zarzut słowami:
Nie przyszedłem wzywać do opamiętania sprawiedliwych, ale grzesznych.
Łk 5,32 · SNP9
Teraz rozwija tę samą myśl przez przypowieść. Człowiek, który zwraca się ku Bogu, jest jak odnaleziona owca. Jego powrót stanowi powód do radości. Właśnie do takiego spojrzenia Jezus zachęca tych, którzy krytykują Go za przyjmowanie grzeszników.
Kim są sprawiedliwi, którzy nie potrzebują nawrócenia?
W zakończeniu przypowieści pojawia się jednak sformułowanie, które wymaga krótkiego wyjaśnienia. Jezus zestawia nawracającego się grzesznika z „dziewięćdziesięcioma dziewięcioma sprawiedliwymi, którzy nie potrzebują nawrócenia”. Czy oznacza to, że ma na myśli ludzi całkowicie wolnych od grzechu?
Określenie „sprawiedliwy” nie musi oznaczać człowieka bezgrzesznego. W języku biblijnym może odnosić się do osoby, która żyje w wierności wobec Boga i Jego woli. W takim ujęciu słowa Jezusa nie pomniejszają wartości sprawiedliwych, lecz podkreślają szczególną radość, jaka towarzyszy powrotowi człowieka, który był zagubiony.
Można również rozumieć te słowa jako ironiczne odniesienie do osób przekonanych, że same nie potrzebują nawrócenia. Za tą interpretacją przemawia kontekst rozmowy z krytykami Jezusa. Należy jednak zachować precyzję — w samym wersecie nie ma dopowiedzenia „uważający się za sprawiedliwych”. Jest ono próbą objaśnienia wypowiedzi na podstawie sytuacji, w której została wygłoszona.
Niezależnie od przyjętej interpretacji Jezus skłania rozmówców do zastanowienia się nad własną postawą. Czy ich przekonanie o wierności Bogu znajduje wyraz także w radości z nawrócenia innych?
Przy tradycyjnym odczytaniu słów o „większej radości” akcent pada na szczególną radość z odzyskania tego, co zostało utracone. Nie oznacza to jednak, że odejście od Boga jest w jakikolwiek sposób pożądane ani że wierne trwanie przy Nim ma mniejszą wartość. Porównanie uwydatnia radość z odnalezienia zagubionej owcy, a w objaśnieniu Jezusa — z nawrócenia grzesznika.10
Spotkanie z Zacheuszem
Myśl o poszukiwaniu zagubionych powraca później w Ewangelii w historii Zacheusza. Ten zwierzchnik celników pragnie zobaczyć Jezusa. Kiedy Jezus zapowiada wizytę w jego domu, otoczenie ponownie reaguje szemraniem. Ludzie mają Mu za złe, że wchodzi do domu człowieka, którego uważają za grzesznika.
Podobieństwo do początku piętnastego rozdziału jest wyraźne. Jezus ponownie przyjmuje człowieka obciążonego złą opinią, a Jego postępowanie spotyka się ze sprzeciwem otoczenia. Tym razem jednak Jezus wyjaśnia sens swojej misji wprost:
Syn Człowieczy przyszedł bowiem odszukać i ocalić to, co zaginęło.
Łk 19,10 · SNP11
Spotkanie z Zacheuszem ukazuje więc w działaniu troskę opisaną wcześniej w przypowieści. Jezus przychodzi do człowieka uważanego przez otoczenie za grzesznika i oznajmia, że „dziś zbawienie przyszło do tego domu”. Swoją obecność u Zacheusza wyjaśnia misją Syna Człowieczego, który szuka zagubionych, aby ich ocalić.
Zacheusz mówi również o oddaniu połowy swojego majątku ubogim oraz o czterokrotnym wynagrodzeniu szkody, jeśli kogoś oszukał. Komentatorzy różnią się jednak w interpretacji jego słów. Jedni widzą w nich zapowiedź zmiany życia będącej następstwem spotkania z Jezusem, inni uważają, że Zacheusz opisuje sposób, w jaki już wcześniej postępował. 12 Rozstrzygnięcie tej kwestii wymaga osobnego omówienia. Obie interpretacje pozostawiają jednak w centrum słowa Jezusa o poszukiwaniu i zbawieniu zagubionego człowieka.
Zaproszenie do wspólnej radości
Zaproszenie pasterza pozwala zrozumieć, jakiej odpowiedzi Jezus oczekuje od swoich rozmówców. Celnicy i grzesznicy przychodzą Go słuchać, a Jego krytycy skupiają się na tym, że okazuje im życzliwość i zasiada z nimi do stołu. Przypowieść kieruje ich uwagę ku możliwości nawrócenia tych ludzi. Skoro powrót jednego grzesznika raduje niebo, jak powinni przyjąć go ludzie przekonani o własnej wierności Bogu?
Pytanie to powraca w historii ojca i dwóch synów. Gdy młodszy wraca do domu, starszy odmawia udziału w uczcie. Ojciec wychodzi do niego i zachęca go do wspólnego świętowania. Zaproszenie, które pasterz wyraża słowami „Cieszcie się ze mną”, zostaje tam rozwinięte w rozmowie o przyjęciu powracającego brata.
Dla współczesnego czytelnika przypowieść niesie nadzieję na powrót do Boga. Człowiek obciążony własną przeszłością może uznać swoje przewinienia i rozpocząć przemianę życia. Troska pasterza przypomina zarazem o odpowiedzialności tych, którzy towarzyszą mu na tej drodze.
Takie towarzyszenie wymaga cierpliwości, modlitwy i gotowości do rozmowy. Pomocne jest również świadectwo życia zgodnego z głoszoną wiarą oraz wskazywanie na Jezusa jako źródło przebaczenia i zbawienia. Warto przy tym dostrzegać obecne starania człowieka, który się nawraca, i wspierać jego decyzje zgodne z Bożą wolą. Pamięć o dawnych przewinieniach powinna iść w parze z uczciwym uznaniem dokonującej się przemiany.
Jezus przyjmuje grzeszników, ponieważ przyszedł szukać i zbawić zagubionych. Zakończenie przypowieści zaprasza do udziału w radości z ich nawrócenia. Pytanie skierowane do rozmówców Jezusa pozostaje więc aktualne także dla czytelnika. Czy potrafi cieszyć się z powrotu człowieka, którego wcześniej oceniał przede wszystkim przez pryzmat jego grzechów?
Autor: Paweł Jaszczuk
Przypisy
- Cytaty z Łk 15 przytoczono za SNP, Ewangeliczny Instytut Biblijny. Tekst rozdziału. ↩
- Łk 3,12–13, zob. SNPD4. Tekst rozdziału. Historyczny zakres pracy celników obejmował między innymi pobieranie ceł i opłat. Zależności administracyjne różniły się regionalnie; nie należy wszystkich przedstawiać jako bezpośrednich urzędników rzymskich. Zob. „Tax Collector”, Encyclopedia of the Bible. ↩
- William Arndt i in., A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, wyd. 3, Chicago: University of Chicago Press, 2000 (BDAG), s. 877, hasło προσδέχομαι, znaczenie 1a. W odniesieniu do Łk 15,2 słownik wskazuje życzliwe przyjmowanie osoby. ↩
- Craig L. Blomberg, „Contagious Holiness Over Dinner?”, Enrichment Journal, jesień 2011, zwłaszcza omówienie gościnności, więzi między współbiesiadnikami i posiłków Jezusa. Przywołano tę analizę dla objaśnienia społecznego znaczenia wspólnego stołu. Łk 15,1–2 nie określa szczegółowo podstaw prawnych zarzutu; nie należy utożsamiać grzeszności z nieczystością rytualną ani zakładać jednolitej praktyki wszystkich środowisk żydowskich. ↩
- Michael W. Holmes (red.), The Greek New Testament: SBL Edition, Society of Biblical Literature / Logos Bible Software, 2010, Łk 15,6–7. Tekst grecki. Polskie odpowiedniki przytoczonych wyrażeń są tłumaczeniem własnym. W Łk 15,6 μου jest formą dopełniacza zaimka ἐγώ („ja”) i wyraża przynależność: „moja owca”. Sam zaimek nie stanowi dowodu szczególnego nacisku gramatycznego. Jego znaczenie dla interpretacji wynika z opowiadania o poszukiwaniu i odzyskaniu własnej owcy. W Łk 15,7 przytoczono całe wyrażenie określające powód radości, aby oddać je naturalnie po polsku. ↩
- Ps 23; Iz 40; Ez 34, zob. SNPD4. Psalm 23; Izajasza 40; Ezechiela 34. Ez 34,16a oznacza pierwszą część wersetu. Dalsza część zawiera zapowiedź sądu; cały rozdział łączy troskę o zagrożonych z osądzeniem tych, którzy krzywdzą innych. ↩
- Ludwig Koehler i in., The Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament, Leiden: E.J. Brill, 1994–2000 (HALOT), s. 1004–1005, hasło צֶדֶק, znaczenie 4a(i). Słownik wymienia מַעְגְּלֵי־צֶדֶק z Ps 23,3 w grupie wyrażeń związanych z ocaleniem i pomyślnością, odnotowując również tradycyjne rozumienie „właściwy, prawy”. Objaśnienie tego obrazu jako prowadzenia ku dobru i bezpieczeństwu uwzględnia tę propozycję leksykalną oraz pasterski kontekst psalmu; nie wyczerpuje wszystkich możliwości interpretacji wyrażenia. ↩
- BDAG, s. 640, hasło μετανοέω, znaczenie 2, do którego przyporządkowano Łk 15,7. Słownik wskazuje skruchę i nawrócenie w znaczeniu religijnym i moralnym. Wyjaśnienie przemiany postępowania opiera się również na kontekście Ewangelii, zwłaszcza Łk 3,8–14. ↩
- Łk 5,27–32, zob. SNPD4. Tekst rozdziału. ↩
- Andrzej Piwowar, „Czy rzeczywiście większa będzie radość z jednego nawracającego się grzesznika niż z dziewięćdziesięciu dziewięciu sprawiedliwych (Łk 15,7)?”, The Biblical Annals 16/2 (2026), s. 313–331. Piwowar kwestionuje tradycyjne odczytanie porównawcze, wskazując brak wyraźnego określenia stopnia wyższego w grece i proponując rozumienie spójnika ἤ jako „lub/albo”. Jest to propozycja badawcza, a nie ustalony konsensus. W artykule omówiono zestawienie obu sytuacji, bez wyprowadzania z niego hierarchii wartości ludzi. ↩
- Łk 19,1–10, zob. SNPD4. Tekst rozdziału. ↩
- David Lose, „Commentary on Luke 19:1–10”, Working Preacher, 2016. Greckie czasowniki odpowiadające polskim „daję” i „oddaję” występują w czasie teraźniejszym. Spór dotyczy ich funkcji w tej wypowiedzi — opisu praktyki czy deklaracji podjętego zobowiązania. Lose opowiada się za pierwszym odczytaniem; przywołano go jako uczestnika dyskusji, a nie wyraz zgodnego stanowiska badaczy. ↩
Omówienia fragmentów biblijnych są sformułowane własnymi słowami; nie stanowią cytatów z przekładu. Odnośniki prowadzą do SNPD4, przekładu dosłownego Ewangelicznego Instytutu Biblijnego w YouVersion. Tekst grecki: SBLGNT, © 2010 Society of Biblical Literature i Logos Bible Software. Tłumaczenia własne oznaczono przy przytoczonych wyrażeniach. Omówienia tekstu są wyjaśnieniami autora.
Cytaty biblijne oznaczono skrótem przekładu. SNP — Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza, przekład literacki, wydanie pierwsze, © 2016 Ewangeliczny Instytut Biblijny; SNPD — przekład dosłowny, wydanie piąte (cyfrowe), © 2021 Ewangeliczny Instytut Biblijny. Cytaty uzupełniono na podstawie tych wydań. Wcześniej przytoczone fragmenty z innych wydań i tłumaczenia własne zachowują oznaczenia podane przy tekście.