,

Syn Dawida i Pan Dawida — jak Jezus wyjaśnia Psalm 110?

Drewniana lira i zwinięty pergamin na kamiennym parapecie w naturalnym świetle.

Jak Mesjasz może być potomkiem Dawida, skoro Dawid nazywa Go swoim Panem? Jezus zadaje to pytanie podczas nauczania w Jerozolimie, odwołując się do Psalmu 110. Przytoczone słowa skłaniają do zastanowienia się, czy królewskie pochodzenie wystarcza, aby wyjaśnić, kim jest oczekiwany Mesjasz. Co oznacza obietnica zasiadania po prawicy Boga? Na jakiej podstawie apostołowie wyjaśniają, że słowa Psalmu 110 odnoszą się do zmartwychwstałego Jezusa?

Pytanie zadane podczas nauczania w Świątyni

Pytanie o Pana Dawida pojawia się w określonych okolicznościach. Ewangelista Łukasz opisuje je po wjeździe Jezusa do Jerozolimy, podczas którego uczniowie oddają Mu cześć jako królowi (Łk 19,38).

Mówili: Błogosławiony nadchodzący Król w imieniu Pana! W niebie pokój i chwała na wysokościach.

Łk 19,38 · SNPD

Uczniowie rozpoznają w Jezusie króla przychodzącego w imieniu Boga. Niektórzy faryzeusze domagają się jednak, aby ich zgromił (Łk 19,39). Już ta scena ukazuje różnicę w ocenie Jego osoby: to, co dla uczniów jest powodem do uwielbienia Boga, spotyka się ze sprzeciwem części słuchaczy. Królewski charakter wjazdu stanowi ważne tło dalszej rozmowy o Mesjaszu.1

Po wejściu do Świątyni Jezus wypędza sprzedających i naucza lud. Następnie naczelni kapłani, uczeni w Piśmie i starsi pytają Go:

„Powiedz nam, jakim prawem dokonujesz tych rzeczy? Kim jest ten, kto dał Ci tę władzę?”
Łk 20,2; SNP

Spór dotyczy zatem nie tylko tego, co Jezus robi, lecz także tego, od kogo pochodzi Jego władza. W dalszej części rozdziału opowiada On przypowieść o dzierżawcach winnicy, a następnie odpowiada na pytania o podatek dla cesarza i o zmartwychwstanie. Autor Ewangelii zaznacza, że przeciwnicy próbują przyłapać Go na słowie, aby móc wydać Go władzom (Łk 20,19–20). Rozmowa o Psalmie 110 odbywa się więc w sytuacji narastającego konfliktu, a nie podczas oderwanej od wydarzeń dyskusji o dawnym tekście.2

Po odpowiedzi udzielonej saduceuszom niektórzy uczeni w Piśmie przyznają, że Jezus dobrze powiedział. Następnie Jezus zwraca się do rozmówców z pytaniem dotyczącym tożsamości Mesjasza (Łk 20,41–44).

Powiedział zaś do nich: Dlaczego mówi się, że Chrystus jest synem Dawida? Sam Dawid mówi bowiem w Zwoju Psalmów: Pan powiedział mojemu Panu: Usiądź po mojej prawicy, aż położę Twoich wrogów jako podnóżek dla Twoich stóp! Dawid zatem nazywa Go Panem, więc jak może On być jego synem?

Łk 20,41–44 · SNPD

Określenie „Chrystus” odpowiada tytułowi „Mesjasz” i oznacza pomazańca. Jezus pyta więc o oczekiwanego przez Izrael Bożego pomazańca, zestawiając dwa odnoszone do niego określenia: „syn Dawida” oraz „Pan” Dawida. Pierwsze wskazuje na pochodzenie z królewskiego rodu, drugie wyraża zwierzchnictwo kogoś, kogo sam Dawid nazywa swoim Panem. Dlaczego to zestawienie wymaga wyjaśnienia?

Czy Jezus podważa pochodzenie Mesjasza z rodu Dawida?

Oczekiwanie potomka Dawida miało swoje uzasadnienie w Pismach Izraela. W Drugiej Księdze Samuela prorok Natan przekazuje Dawidowi obietnicę dotyczącą jego potomka i trwałości jego królewskiego domu:

I utrwalony będzie twój dom i twoje królestwo na wieki przed twoim obliczem – twój tron będzie pewny na wieki.

2 Sm 7,16 · SNPD

„Dom” oznacza tutaj ród, czyli dynastię Dawida. W najbliższym kontekście mowa jest o następcy króla, który zbuduje dom dla imienia Boga (2 Sm 7,12–13). Obietnica nie ogranicza się jednak do samego objęcia tronu przez następcę, lecz obejmuje trwałość królewskiego rodu. Dlatego późniejszy upadek monarchii stawiał pytanie o dalsze spełnienie tej zapowiedzi i wiązał się z nadzieją na odnowienie panowania potomka Dawida. Ten związek obietnicy z oczekiwaniem przyszłego króla należy również do tła mesjańskiej interpretacji Psalmu 110.3

Ewangelista Łukasz od początku przedstawia Jezusa w świetle tej nadziei. W opisie zwiastowania anioł zapowiada królewską godność Jezusa (Łk 1,32–33).

Ten będzie wielki i nazwą Go Synem Najwyższego. Da Mu też Pan Bóg tron Jego ojca Dawida i będzie królował nad domem Jakuba na wieki, a Jego Królestwu nie będzie końca.

Łk 1,32–33 · SNPD

Zapowiedź dotyczy Jezusa, a Jego panowanie zostaje wyraźnie powiązane z tronem Dawida. W kontekście całej Ewangelii późniejsze pytanie zadane w Świątyni nie znosi więc tej obietnicy. Kieruje uwagę na to, czego samo wskazanie pochodzenia jeszcze nie wyjaśnia: dlaczego Dawid uznaje zwierzchnictwo oczekiwanego Mesjasza?

Królewska obietnica w Psalmie 110

Aby zrozumieć argument Jezusa, trzeba przyjrzeć się słowom psalmu. Rozpoczyna go uroczysta wypowiedź Boga, której treść wyznacza dalszy tok utworu (Ps 110,1).

Dawidowy. Psalm. JHWH oświadczył mojemu Panu: Usiądź po mojej prawicy, Aż położę Twoich wrogów jako podnóżek dla Twoich nóg!

Ps 110,1 · SNPD

Dalsze wersety mówią o panowaniu z Syjonu, berle, przeciwnikach i godności kapłańskiej. Chociaż adresat obietnicy nie zostaje nazwany wprost królem, obrazy te przedstawiają go jako władcę. Z tego względu Psalm 110 zalicza się do psalmów królewskich. W badaniach bywa on łączony z intronizacją, czyli uroczystym objęciem tronu. Nie ustalono jednak bezspornie dokładnej daty jego powstania ani tożsamości pierwszego historycznego adresata.4

Należy zatem rozróżnić dwa pytania: w jakich okolicznościach psalm mógł powstać oraz w jaki sposób zostaje objaśniony w Nowym Testamencie. Nagłówek wiąże go z Dawidem, a w rozmowie opisanej w Ewangelii Jezus przytacza go jako wypowiedź Dawida o Mesjaszu. Właśnie na tej relacji opiera swoje pytanie. Rozważania o pierwotnym zastosowaniu psalmu nie powinny przesłaniać tego, jaką rolę pełni on w argumentacji Jezusa.

Cały utwór obejmuje obietnicę królewskiej władzy, przysięgę dotyczącą kapłaństwa oraz obrazy pokonania przeciwników i sądu. Dla omawianej rozmowy zasadnicze znaczenie ma pierwszy werset. W dalszej części artykułu uwzględniony zostanie także werset czwarty, ponieważ List do Hebrajczyków właśnie na jego podstawie wyjaśnia kapłaństwo Chrystusa.

Dlaczego w jednym zdaniu występują dwa określenia „Pan”?

W polskim przekładzie pierwszy werset może sprawiać trudność, ponieważ pojawiają się w nim dwa podobnie brzmiące określenia. Tekst hebrajski pozwala je wyraźnie rozróżnić:

נְאֻם יְהוָה לַאדֹנִי
nəʾum JHWH laʾdoni
„Wyrocznia JHWH dla mojego pana”.
Ps 110,1 — fragment tekstu hebrajskiego, tłumaczenie własne

Rzeczownik נְאֻם (nəʾum), oddany tutaj jako „wyrocznia”, wprowadza uroczystą wypowiedź przekazywaną jako słowo Boga. Słownik HALOT wskazuje, że wyraz ten występuje w utrwalonych formułach wypowiedzi prorockich, a Psalm 110,1 podaje jako przykład jego użycia na początku wypowiedzi. Psalmista ogłasza więc obietnicę Boga skierowaną do władcy, a nie tylko własne życzenie jego pomyślności.5

JHWH jest imieniem Boga. Natomiast לַאדֹנִי (laʾdoni) oznacza „do mojego pana” lub „dla mojego pana”. W formie אֲדֹנִי (ʾadoni), pochodzącej od rzeczownika אָדוֹן (ʾadon), zawarte jest określenie „mój”. W zdaniu występuje zatem psalmista, który przekazuje wypowiedź Boga, oraz adresat tej wypowiedzi, którego psalmista nazywa swoim panem. To Bóg zaprasza tego adresata do zajęcia miejsca po swojej prawicy. Przekład dosłowny SNPD zachowuje w tym miejscu zapis imienia JHWH, odróżniając go od tytułu adresata. Rozróżnienie ma podstawę w tekście hebrajskim, a nie w samej wielkości liter polskiego słowa „pan”.

W greckim cytacie przytoczonym w Ewangelii oba określenia oddano formami jednego rzeczownika:

Εἶπεν κύριος τῷ κυρίῳ μου
Eipen kyrios tō kyriō mou
„Powiedział Pan mojemu Panu”.
Łk 20,42 — fragment; SBLGNT, tłumaczenie własne

Grecki rzeczownik κύριος (kyrios) ma szeroki zakres znaczeń: może oznaczać właściciela, zwierzchnika lub osobę, do której ktoś zwraca się z szacunkiem. W tekstach biblijnych jest również określeniem Boga i Jezusa. O znaczeniu konkretnego użycia rozstrzyga więc kontekst. Słownik BDAG, objaśniając nowotestamentowe cytaty z Psalmu 110, odnosi pierwsze określenie „Pan” do Boga, a drugie do Chrystusa.6

Rozróżnienie to pozwala uchwycić sens pytania Jezusa. Dawid nie mówi tu o sobie jako o osobie zaproszonej do zasiadania po prawicy Boga. Nazywa swoim Panem kogoś innego — tego, komu Bóg obiecuje wywyższenie i zwycięstwo. Sama definicja słowa „pan” nie wystarcza jeszcze do rozstrzygnięcia wszystkich pytań o naturę Mesjasza. Trzeba uwzględnić zarówno treść skierowanej do Niego obietnicy, jak i sposób, w jaki Nowy Testament odnosi ją do Jezusa.

Co oznacza miejsce po prawicy Boga?

Hebrajskie יָמִין (yamin) oznacza prawą stronę lub prawą rękę. W Psalmie 110 występuje forma לִימִינִי (limini) — „po mojej prawicy”. HALOT wskazuje ten werset jako przykład zajmowania miejsca przez osobę szczególnie wyróżnioną. Podobnie BDAG objaśnia greckie wyrażenie oznaczające zasiadanie po czyjejś prawicy jako zajmowanie miejsca honorowego.7

Znaczenie takiego wyróżnienia można zobaczyć w opisie spotkania Salomona z jego matką Batszebą. Król wstaje na jej powitanie, a następnie każe przygotować dla niej miejsce:

Batszeba przybyła więc do króla Salomona, aby porozmawiać z nim o Adoniaszu. Król wstał na jej przywitanie i pokłonił się jej, po czym zasiadł na swoim tronie i ustawiono tron dla matki króla, tak że usiadła po jego prawicy.

1 Krl 2,19 · SNPD

Gest ten wyraża szacunek i szczególne miejsce Batszeby u boku króla. W Psalmie 110 obraz nabiera jednak większego znaczenia, ponieważ zapraszającym jest sam Bóg. O królewskiej władzy adresata świadczy również kolejny werset:

JHWH ześle z Syjonu berło Twej potęgi, Zapanuj [zatem] pośród swoich wrogów!

Ps 110,2 · SNPD

Berło jest tutaj znakiem królewskiej władzy. Polecenie panowania rozwija obietnicę z poprzedniego wersetu: zasiadanie po prawicy Boga oznacza nie tylko wyróżnienie władcy, lecz także powierzenie mu królewskiej godności. Obraz przeciwników jako podnóżka pod jego stopami zapowiada ich pokonanie i podporządkowanie. Zwycięstwo to zapewni mu sam Bóg.

Polecenie panowania wśród przeciwników wskazuje jednak, że objęcie panowania nie oznacza natychmiastowego ustania wszelkiego sprzeciwu. Władca już króluje, chociaż jego przeciwnicy nie zostali jeszcze w pełni pokonani. Psalm rozróżnia więc otrzymanie władzy i przyszłe zwycięstwo nad wrogami. Określenie „aż” w pierwszym wersecie wskazuje na oczekiwane podporządkowanie przeciwników; samo w sobie nie oznacza, że po ich pokonaniu panowanie miałoby ustać. Do tego rozróżnienia powrócą autorzy Nowego Testamentu, odnosząc psalm do wywyższenia Jezusa i oczekiwanego zwycięstwa nad Jego wrogami.

W jaki sposób Mesjasz przewyższa Dawida?

Po przytoczeniu psalmu Jezus wraca do pytania o syna Dawida. Określenie to wskazywało na pochodzenie Mesjasza z królewskiego rodu oraz na Jego związek z obietnicą, którą Bóg dał Dawidowi. W cytowanym psalmie relacja zostaje jednak ukazana także z drugiej strony. To sam Dawid nazywa oczekiwanego Mesjasza swoim Panem, a więc uznaje Jego wyższość. Pytanie Jezusa dotyczy tego, jak połączyć królewskie pochodzenie Mesjasza z władzą, która przewyższa godność samego Dawida.

Ewangelista Mateusz opisuje także początek tej rozmowy. Zanim Jezus przywołuje słowa psalmu, pyta zgromadzonych faryzeuszy, czyim synem jest Chrystus. W odpowiedzi wskazują oni na Dawida (Mt 22,41–42). Dopiero wtedy Jezus zwraca ich uwagę na słowa, w których Dawid nazywa Mesjasza swoim Panem. Autor Ewangelii kończy rozmowę opisem reakcji jej uczestników (Mt 22,46).

I nikt nie był w stanie odpowiedzieć Mu ani słowem. Nikt też od tego dnia nie ośmielił się już Go pytać.

Mt 22,46 · SNPD

W Ewangelii Łukasza nie ma opisu bezpośredniej reakcji na pytanie o Psalm 110. Informacja, że rozmówcy nie śmieli już pytać Jezusa, pojawia się wcześniej, po Jego odpowiedzi dotyczącej zmartwychwstania (Łk 20,39–40). Z kolei ewangelista Marek zaznacza, że wielki tłum chętnie Go słuchał (Mk 12,37). Relacje te pozwalają dostrzec, jak poszczególni autorzy przedstawiają odbiór nauczania Jezusa, ale nie dają podstaw do stwierdzenia, że wszyscy słuchacze przyjęli Jego słowa w taki sam sposób.

W opowiadaniu ewangelisty Łukasza pytanie o Pana Dawida pozostaje częścią sporu o tożsamość i władzę Jezusa. W poprzedzającej je przypowieści właściciel winnicy posyła do dzierżawców swojego umiłowanego syna. Dzierżawcy rozpoznają w nim dziedzica, lecz zabijają go, licząc na przejęcie dziedzictwa (Łk 20,13–15). Postać umiłowanego syna pozwala zrozumieć misję Jezusa i zapowiada Jego odrzucenie. Natomiast Psalm 110 ukazuje obietnicę wywyższenia przez Boga. Zestawienie obu wypowiedzi pozwala zrozumieć, że odrzucenie Jezusa przez przeciwników nie jest ostatecznym rozstrzygnięciem o Jego władzy.

Jeszcze wyraźniej związek obrazu prawicy z osobą Jezusa zostaje przedstawiony podczas przesłuchania przed Radą. Na pytanie, czy jest Chrystusem, Jezus odpowiada, a następnie zapowiada:

„Od teraz zaś Syn Człowieczy będzie siedział po prawicy mocy Bożej”.
Łk 22,69; SNPD

Jezus odnosi tu do siebie obraz zasiadania po prawicy Boga. Wcześniej pytał słuchaczy o tożsamość Pana Dawida, teraz zaś, stojąc przed ludźmi, którzy Go osądzają, mówi o własnym wywyższeniu. W obrębie samej Ewangelii powstaje więc wyraźny związek między pytaniem o Psalm 110 a zapowiedzią przyszłej pozycji Jezusa. Jego śmierć nie zostaje przedstawiona jako koniec tej obietnicy. Dalsze wyjaśnienie przynoszą Dzieje Apostolskie.

Jak apostoł Piotr wyjaśnia ten psalm po zmartwychwstaniu Jezusa?

W dniu Pięćdziesiątnicy uczniowie zostają napełnieni Duchem Świętym, a zgromadzeni w Jerozolimie słyszą, jak głoszą wielkie dzieła Boga (Dz 2,1–11). Apostoł Piotr wyjaśnia znaczenie tych wydarzeń, mówiąc o Jezusie, którego ukrzyżowano, a którego Bóg wskrzesił z martwych. W swoim przemówieniu przywołuje kolejno Psalm 16 i Psalm 110. Za ich pomocą objaśnia zmartwychwstanie Jezusa i Jego wywyższenie.8

Słowa Psalmu 16 o niedoznaniu zniszczenia apostoł odnosi do ciała Chrystusa, którego Bóg wskrzesił z martwych. Przypomina, że Dawid umarł i został pogrzebany, a następnie wyjaśnia, że jako prorok zapowiadał zmartwychwstanie oczekiwanego potomka (Dz 2,25–31). Na tym tle apostoł przedstawia świadectwo o zmartwychwstaniu i wywyższeniu Jezusa (Dz 2,32–33).

Tego to Jezusa wzbudził Bóg, czego my wszyscy jesteśmy świadkami. A gdy został wyniesiony na prawicę Boga i otrzymał od Ojca obietnicę Ducha Świętego, rozlał Go, co wy zarówno widzicie, jak i słyszycie.

Dz 2,32–33 · SNPD

Piotr łączy zmartwychwstanie Jezusa z Jego wywyższeniem oraz z wylaniem Ducha Świętego. To, czego świadkami są zgromadzeni, przedstawia jako działanie wywyższonego Chrystusa. Następnie przytacza Psalm 110:

Bo nie Dawid wstąpił na niebiosa, sam natomiast mówi: Pan powiedział mojemu Panu: Usiądź po mojej prawicy, aż położę Twoich nieprzyjaciół podnóżkiem Twoich stóp.

Dz 2,34–35 · SNPD

Apostoł Piotr podkreśla, że Dawid nie wstąpił do nieba, choć to on wypowiada przytoczone słowa psalmu. Nie opisuje więc własnego wywyższenia, lecz przekazuje obietnicę skierowaną do tego, którego nazywa swoim Panem. W przemówieniu apostoła jest nim Jezus, którego Bóg wskrzesił z martwych i wywyższył. Przywołane psalmy wyjaśniają zatem dwa powiązane ze sobą wydarzenia. Psalm 16 zostaje odniesiony do zmartwychwstania Jezusa, a Psalm 110 do Jego zasiadania po prawicy Boga. Na tej podstawie Piotr ogłasza zgromadzonym:

Z pewnością więc niech wie cały dom Izraela, że i Panem, i Chrystusem uczynił Go Bóg, tego Jezusa, którego wy ukrzyżowaliście.

Dz 2,36 · SNPD

Jak rozumieć stwierdzenie, że Bóg ustanowił Jezusa Panem i Mesjaszem? W kontekście przemówienia dotyczy ono wywyższenia ukrzyżowanego i zmartwychwstałego Jezusa. Nie należy jednak wyciągać z nich wniosku, że według autora dopiero wtedy Jezus po raz pierwszy stał się Mesjaszem lub mógł być nazwany Panem. Już w opisie Jego narodzin ewangelista przytacza zwiastowanie anioła:

gdyż dziś urodził się wam Zbawca, którym jest Chrystus Pan, w mieście Dawida.

Łk 2,11 · SNPD

W świetle obu ksiąg słowa Piotra należy więc rozumieć jako ogłoszenie wywyższenia Jezusa i objęcia przez Niego mesjańskiej władzy. Ten, którego Bóg posłał, został przez ludzi ukrzyżowany, lecz Bóg wskrzesił Go i wywyższył. Zasiadanie po prawicy oznacza objęcie zapowiedzianej w psalmie pozycji i wykonywanie związanej z nią władzy. W ten sposób apostolskie świadectwo rozwija odpowiedź na pytanie, dlaczego Mesjasz jest nie tylko Synem Dawida, ale także jego Panem.

Dlaczego psalm mówi także o kapłanie?

Pierwszy werset wyjaśnia obietnicę wywyższenia, ale nie wyczerpuje nowotestamentowego znaczenia psalmu. W wersecie czwartym pojawia się kolejna uroczysta wypowiedź Boga:

JHWH przysiągł i nie pożałuje: Ty jesteś kapłanem na wieki według porządku Melchizedeka.

Ps 110,4 · SNPD

Kim jest Melchizedek i dlaczego zostaje tutaj przywołany? W Księdze Rodzaju pojawia się on po zwycięstwie Abrama nad królami, którzy uprowadzili Lota. Wychodzi na spotkanie wracającego Abrama:

A Melchizedek, król Szalemu, wyniósł chleb i wino. A był on kapłanem Boga Najwyższego.

Rdz 14,18 · SNPD

W kolejnych słowach błogosławi Abramowi, a Abram przekazuje mu dziesięcinę (Rdz 14,19–20). Dla zrozumienia Psalmu 110 ważne jest to, że Melchizedek był zarazem królem Salemu i kapłanem Boga Najwyższego. Odwołując się do jego postaci, psalm łączy w osobie adresata Bożej obietnicy godność królewską i kapłańską.

List do Hebrajczyków odnosi tę obietnicę do Jezusa. Jego autor zwraca uwagę na trudność, która mogłaby nasunąć się czytelnikowi znającemu Prawo Mojżeszowe: Jezus pochodził z pokolenia Judy, a nie z rodu, któremu powierzono służbę kapłańską (Hbr 7,13–14). Odpowiedź znajduje w obietnicy kapłaństwa powiązanego z Melchizedekiem (Ps 110,4). Chodzi o inny wzór kapłaństwa niż ten oparty na lewickim pochodzeniu. W Hbr 7,15 autor mówi o podobieństwie do Melchizedeka, po czym wyjaśnia podstawę kapłaństwa Jezusa (Hbr 7,16).

który stał się [nim] nie według przykazania Prawa [dotyczącego] cielesnego [pochodzenia], ale mocą niezniszczalnego życia.

Hbr 7,16 · SNPD

Słowa te wskazują, że śmierć nie przerwie już kapłańskiej służby zmartwychwstałego Jezusa. Autor Listu do Hebrajczyków rozwija tę myśl, porównując Go z kapłanami, którzy umierali i musieli być zastępowani przez następców. O Chrystusie natomiast pisze:

Ten, przez swoje trwanie na wieki, sprawuje kapłaństwo niezmienne. Dlatego też może na zawsze zbawić tych, którzy przez Niego przychodzą do Boga, ponieważ zawsze żyje, aby wstawiać się za nimi.

Hbr 7,24–25 · SNPD

Nieprzemijające kapłaństwo ma zatem konkretne znaczenie dla wierzących. Jezus nie jest kapłanem, którego po pewnym czasie trzeba zastąpić następcą. Żyje i wstawia się za tymi, którzy przez Niego przychodzą do Boga. Obietnica Psalmu 110 zostaje w ten sposób odniesiona nie tylko do Jego królewskiej władzy, lecz także do zbawienia ludzi powierzających Mu swoje życie.

W rozmowie opisanej w Łk 20 Jezus przywołuje pierwszy werset psalmu, a nie wypowiedź o Melchizedeku. Nauczanie Listu do Hebrajczyków stanowi dalsze rozwinięcie jego chrystologicznego znaczenia. Pozwala zobaczyć, jak autor Nowego Testamentu łączy obietnicę królewskiego wywyższenia z obietnicą trwałego kapłaństwa. Nie oznacza to jednak, że wszystkie te wyjaśnienia zostały już wypowiedziane podczas rozmowy w Świątyni.

Królowanie, które prowadzi do zwycięstwa nad śmiercią

W jaki sposób królowanie i kapłaństwo łączą się w osobie Jezusa? List do Hebrajczyków odpowiada na to pytanie, zestawiając Jego ofiarę z zasiadaniem po prawicy Boga. Najpierw przypomina o kapłanach, którzy codziennie stają do służby i wielokrotnie składają te same ofiary. Następnie przedstawia Chrystusa:

Ten natomiast po złożeniu jednej ofiary za grzechy na zawsze usiadł po prawicy Boga, oczekując już tylko, aż Jego nieprzyjaciele staną się podnóżkiem dla Jego stóp.

Hbr 10,12–13 · SNPD

Przeciwstawienie powtarzanej służby kapłanów jednorazowej ofierze Chrystusa podkreśla skuteczność Jego dzieła. Zasiadanie po prawicy Boga oznacza wywyższenie Tego, który złożył ofiarę za grzechy. Jednocześnie autor mówi o oczekiwaniu na podporządkowanie przeciwników. Wywyższenie już nastąpiło, lecz pełne urzeczywistnienie zapowiedzianego zwycięstwa pozostaje przedmiotem nadziei.

To rozróżnienie pomaga odpowiedzieć na pytanie, dlaczego mimo królowania Chrystusa ludzie nadal dopuszczają się zła i podlegają śmierci. Apostoł Paweł podejmuje ten temat w Pierwszym Liście do Koryntian, wyjaśniając nadzieję na zmartwychwstanie umarłych. Wskazuje, że Jezus jako pierwszy powstał z martwych do życia, nad którym śmierć nie ma już władzy. W czasie Jego przyjścia zostaną wskrzeszeni również ci, którzy do Niego należą:

Każdy zaś we własnym porządku: jako pierwszy owoc – Chrystus; potem, w czasie Jego przyjścia, ci, którzy są Chrystusowi,

1 Kor 15,23 · SNPD

Obraz początku plonu wskazuje na związek zmartwychwstania Chrystusa z przyszłym zmartwychwstaniem Jego ludu. Dalsza wypowiedź mówi o przekazaniu królestwa Bogu i Ojcu oraz o usunięciu wrogich władz. W tym właśnie kontekście apostoł nawiązuje do obrazu z Psalmu 110:

Trzeba bowiem, aby On królował, aż położy wszystkich wrogów pod swoje stopy. A jako ostatni wróg usunięta będzie śmierć.

1 Kor 15,25–26 · SNPD

Pokonanie przeciwników zostaje tu powiązane ze zniszczeniem śmierci. Nie chodzi więc wyłącznie o zmianę ziemskich rządów ani o zwycięstwo nad politycznymi wrogami. Królowanie Chrystusa prowadzi do przezwyciężenia tego, co dotyka wszystkich ludzi i czego człowiek nie może usunąć własną siłą. W dalszych wersetach apostoł wyjaśnia, że podporządkowanie wszystkiego Synowi prowadzi do pełnego urzeczywistnienia panowania Boga, któremu podporządkowany zostaje również Syn. Celem jest to, „aby Bóg był wszystkim we wszystkim” (1 Kor 15,28; SNPD, fragment).

Syn Dawida, którego Dawid nazywa Panem

Przeprowadzona analiza pozwala powrócić do pytania Jezusa o to, jak Mesjasz może być jednocześnie Synem Dawida i jego Panem. Tytuł „Syn Dawida” wskazuje na pochodzenie z królewskiego rodu i związek z obietnicą daną Dawidowi. Psalm 110 ukazuje jednak godność Mesjasza, której samo pochodzenie nie wyjaśnia. Dawid nazywa Go swoim Panem, a Bóg zaprasza Go do zajęcia miejsca po swojej prawicy i obiecuje podporządkować Mu przeciwników. Mesjasz jest więc potomkiem Dawida, ale zarazem przewyższa go godnością i władzą otrzymaną od Boga.

Ewangelia odnosi obraz zasiadania po prawicy Boga do Jezusa, Dzieje Apostolskie wyjaśniają go w świetle Jego zmartwychwstania i wywyższenia, a List do Hebrajczyków ukazuje związek królewskiej godności z nieprzemijającym kapłaństwem. W Pierwszym Liście do Koryntian królowanie Chrystusa zostaje powiązane z nadzieją na zmartwychwstanie i pokonanie śmierci. Poszczególne teksty rozwijają zatem różne elementy obietnicy, odnosząc je do tej samej osoby.

Psalm 110 nie pozostaje w Nowym Testamencie jedynie świadectwem dawnego oczekiwania na króla. Pomaga wyjaśnić, dlaczego ukrzyżowany i zmartwychwstały Jezus jest Panem oraz dlaczego Jego panowanie ma znaczenie dla wierzących. Ten, którego Dawid nazywa swoim Panem, nie tylko otrzymuje władzę nad przeciwnikami, lecz także jako kapłan wstawia się za ludźmi przychodzącymi przez Niego do Boga. Z Jego wywyższeniem wiąże się zarówno ich obecna ufność, jak i oczekiwanie pełnego zwycięstwa nad śmiercią.

Autor: Paweł Jaszczuk

Przypisy

  1. Por. Joel B. Green, Jeannine K. Brown, Nicholas Perrin (red.), Słownik nauczania Jezusa oraz tematów czterech Ewangelii, red. nauk. wyd. pol. Waldemar Chrostowski, Warszawa: Vocatio, 2017, s. 744–745. Odwołanie dotyczy kontekstu wjazdu do Jerozolimy i jego mesjańskiego znaczenia. ↩
  2. Kontekst sporu o władzę Jezusa: Łk 19,45–48; 20,1–8; por. Mt 21,12–17.23–27 oraz Mk 11,15–18.27–33. Ewangelia Jana również łączy działanie Jezusa w Świątyni z pytaniem o uzasadniający je znak (J 2,13–22), lecz umieszcza tę scenę na początku opisu Jego publicznej działalności. Podobieństwo tematu nie oznacza tożsamości miejsca tych wydarzeń w kompozycji wszystkich Ewangelii. ↩
  3. Por. Anna Kuśmirek, Interpretacja Psalmu 110 w Targumie Psalmów, „Studia Gdańskie” 47 (2020), s. 11–24, zwłaszcza s. 12 — obietnica Dawidowa i nadzieja związana z odnowieniem dynastii. Opis publikacji i dostęp do artykułu. ↩
  4. Roman Krawczyk, Psalm 110. Intronizacja króla-kapłana, „Studia Warmińskie” 44–45 (2007–2008), s. 7–15, zwłaszcza s. 8–11 — królewski charakter psalmu, propozycje jego historycznego umiejscowienia i obrazy władzy. Pełny tekst. ↩
  5. Ludwig Koehler i in., The Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament, Leiden: E.J. Brill, 1994–2000 (dalej: HALOT), s. 657–658, hasło נְאֻם — utrwalona formuła wypowiedzi prorockiej; Ps 110,1 jako przykład jej użycia na początku wypowiedzi. ↩
  6. HALOT, s. 12–13, hasło אָדוֹן — formy wyrazu, w tym אֲדֹנִי; William Arndt i in., A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, wyd. 3, Chicago: University of Chicago Press, 2000 (dalej: BDAG), s. 576–579, hasło κύριος, zwłaszcza II.2bγא — odniesienie cytatu z Ps 110,1 do Boga i Chrystusa w Mt 22,44; Mk 12,36; Łk 20,42 i Dz 2,34. Ps 109 w numeracji greckiej odpowiada Ps 110 w numeracji hebrajskiej. ↩
  7. HALOT, s. 415, hasło יָמִין I.3; BDAG, s. 217–218, hasło δεξιός 1b — prawica jako miejsce zaszczytne oraz obraz godności i mocy. W odniesieniu do Dz 2,33 BDAG odnotowuje także dwa możliwe rozumienia greckiego τῇ δεξιᾷ: wywyższenie „prawicą” Boga, czyli Jego mocą, albo „na prawicę” Boga. Następujący w Dz 2,34–35 cytat z Ps 110,1 wyraźnie przywołuje miejsce po prawicy. ↩
  8. Por. Craig S. Keener, Komentarz historyczno-kulturowy do Nowego Testamentu, red. nauk. wyd. pol. Krzysztof Bardski, Waldemar Chrostowski, Warszawa: Vocatio, 2017, s. 241 — wykorzystanie Psalmów 16 i 110 w przemówieniu Piotra. ↩

Bibliografia

Opracowania

  • Green J. B., Brown J. K., Perrin N. (red.), Słownik nauczania Jezusa oraz tematów czterech Ewangelii, red. nauk. wyd. pol. W. Chrostowski, Prymasowska Seria Biblijna, Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, Warszawa 2017.
  • Keener C. S., Komentarz historyczno-kulturowy do Nowego Testamentu, red. nauk. wyd. pol. K. Bardski, W. Chrostowski, Prymasowska Seria Biblijna, Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, Warszawa 2017.
  • Krawczyk R., Psalm 110. Intronizacja króla-kapłana, „Studia Warmińskie” 44–45 (2007–2008), s. 7–15, tekst online [dostęp: 10 marca 2022].
  • Kuśmirek A., Interpretacja Psalmu 110 w Targumie Psalmów, „Studia Gdańskie” 47 (2020), s. 11–24, tekst online [dostęp: 17 marca 2022].

Słowniki uzupełniające analizę językową

  • Arndt W. i in., A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, wyd. 3, University of Chicago Press, Chicago 2000 (BDAG).
  • Koehler L. i in., The Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament, E.J. Brill, Leiden 1994–2000 (HALOT).

Przekłady i teksty źródłowe

Krótkie cytaty oznaczono skrótem wykorzystanego przekładu.

  • SNP — przekład literacki, wydanie pierwsze, © 2016 Ewangeliczny Instytut Biblijny.
  • SNPD — przekład dosłowny, wydanie piąte (cyfrowe), © 2021 Ewangeliczny Instytut Biblijny.

Teksty SNP i SNPD: © Ewangeliczny Instytut Biblijny. Cytaty zachowują brzmienie wybranego przekładu; nie łączono różnych tłumaczeń w obrębie jednego cytatu.

Tekst hebrajski w opracowaniu źródłowym: The Lexham Hebrew Bible (LHB), Lexham Press, Bellingham, WA, 2012, wydanie elektroniczne dostępne w programie Logos Bible Software. Przytoczony zapis Ps 110,1 porównano z tekstem masoreckim udostępnionym przez Mechon Mamre. Tekst grecki: The Greek New Testament: SBL Edition, red. Michael W. Holmes. Tłumaczenia własne oznaczono przy cytatach. Opracowania wykorzystane przy poszczególnych zagadnieniach podano w przypisach.

Cytaty biblijne oznaczono skrótem przekładu. SNP — Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza, przekład literacki, wydanie pierwsze, © 2016 Ewangeliczny Instytut Biblijny; SNPD — przekład dosłowny, wydanie piąte (cyfrowe), © 2021 Ewangeliczny Instytut Biblijny. Cytaty uzupełniono na podstawie tych wydań. Wcześniej przytoczone fragmenty z innych wydań i tłumaczenia własne zachowują oznaczenia podane przy tekście.

Newsletter Exegeo.pl

Bądź na bieżąco

Odkrywaj nowe publikacje Exegeo.pl, które pomagają lepiej rozumieć Biblię. Zapisz się, aby otrzymywać informacje o artykułach, seriach tematycznych i materiałach do pogłębionego studium.

Poruszamy w nich między innymi:

  • Znaczenie fragmentów Biblii w ich kontekście.
  • Pytania dotyczące wiary i interpretacji Pisma.
  • Języki biblijne i różnice między przekładami.
  • Przesłanie tekstu i jego znaczenie dla współczesnego czytelnika.

W każdej chwili możesz zrezygnować z subskrypcji.