Jan rozpoczyna swoją Ewangelię od słów, które przywołują początek Księgi Rodzaju. Prowadzi czytelnika do pytania o tożsamość Jezusa, ukazując Go jako Słowo, które było u Boga, zanim powstał świat. Z tej perspektywy przedstawia całe Jego ziemskie życie.
„Na początku było Słowo i Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo” (J 1,1 SNPD).
Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεόν, καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος. (J 1,1 SBLGNT)
Tekst J 1,1–18, nazywany Prologiem, stanowi teologiczne wprowadzenie do całej Ewangelii. Jego podniosły i rytmiczny język zapowiada najważniejsze tematy dalszej opowieści o Jezusie: życie i światłość, świadectwo i wiara, odrzucenie i przyjęcie, a przede wszystkim objawienie Boga w Jego Synu.1
Prolog Ewangelii Jana i słowa „na początku”
Greckie wyrażenie ἐν ἀρχῇ (en archē) — „na początku” — nawiązuje do pierwszych słów Księgi Rodzaju, rozpoczynających opis stworzenia. Jan sięga jeszcze dalej: zanim cokolwiek zostało stworzone, Słowo już było. Powtarzany czasownik ἦν (ēn) — „był” — opisuje istnienie, które już trwało. Jan nie przedstawia więc Słowa jako pierwszego ze stworzeń, lecz jako Tego, który istniał przed całym stworzeniem.
Greckie słowo λόγος (logos) może oznaczać słowo, wypowiedź, orędzie lub wyjaśnienie. O znaczeniu tego słowa w Prologu decyduje jego użycie w tekście Jana. Nie należy przypisywać mu jednocześnie wszystkich znaczeń wymienionych w słowniku. Nawiązuje przede wszystkim do słowa Boga, przez które powstał świat w Rdz 1. Można też zauważyć podobieństwo do biblijnych opisów Bożej Mądrości (por. Prz 8,22–31; Mdr 7,22–8,1). Jan używa więc pojęcia znanego jego czytelnikom, ale nadaje mu bardzo konkretny sens.2
Jan łączy te znane skojarzenia bezpośrednio z Jezusem. Logos nie jest jedynie poetyckim określeniem Bożej mowy ani bezosobową zasadą rządzącą światem. Jest Kimś: przez Niego wszystko powstało, On przynosi ludziom życie i objawia Boga. W J 1,14 Jan mówi, że odwieczne Słowo „stało się ciałem”, a pod koniec Prologu wskazuje wprost na Jezusa Chrystusa.
Mówiąc prościej: zanim powstał świat, Słowo już było u Boga. To przez Słowo wszystko zostało stworzone. Później Słowo stało się człowiekiem — Jezusem Chrystusem. Dlatego Boga poznajemy najpełniej, patrząc na Jezusa.
Słowo „u Boga” i Słowo będące Bogiem
W J 1,1 Jan zestawia dwa stwierdzenia, które należy czytać razem. Najpierw mówi, że Logos był πρὸς τὸν θεόν (pros ton theon) — „u Boga”. Wyrażenie to opisuje bliską, osobową relację, a zarazem odróżnia Słowo od Boga, ku któremu jest Ono zwrócone. Następnie autor dopowiada:
θεὸς ἦν ὁ λόγος (theos ēn ho logos) — „Bogiem było Słowo”.
To drugie stwierdzenie nie usuwa wcześniejszego rozróżnienia między Słowem a Bogiem. Dopowiada natomiast, kim jest Słowo i do jakiej rzeczywistości należy.
Grecki szyk tego zdania różni się od polskiego, dlatego warto spojrzeć na jego budowę. Rodzajnik przed ὁ λόγος pokazuje, że Jan mówi właśnie o Słowie. Umieszczone przed czasownikiem θεός wyjaśnia, kim Słowo jest. Jan nie mówi, że Słowo jest Ojcem — wcześniej wyraźnie je odróżnił. Jednocześnie nie zalicza Słowa do stworzeń ani do zwykłych Bożych posłańców. W jednym zdaniu zachowuje więc dwie prawdy: Słowo jest w osobowej relacji z Bogiem i ma to, co należy do rzeczywistości Boga.
Dalsze wersety rozwiną opis Słowa, wiążąc Jego obecność z życiem i światłością przyniesionymi ludziom.
Życie, światłość i ciemność
W J 1,3 Jan stwierdza, że przez Logos powstało wszystko i że bez Niego nie zaistniało nic z tego, co zostało stworzone. W ten sposób umieszcza Słowo nie po stronie stworzenia, lecz po stronie Stwórcy. W następnym wersecie dodaje: „W Nim było życie, a życie było światłością ludzi” (J 1,4). Obraz światłości opisuje Boże objawienie, które daje życie, odsłania prawdę o Bogu i ujawnia rzeczywisty stan człowieka.
καὶ τὸ φῶς ἐν τῇ σκοτίᾳ φαίνει, καὶ ἡ σκοτία αὐτὸ οὐ κατέλαβεν. (J 1,5 SBLGNT)
Czasownik καταλαμβάνω (katalambanō) użyty w J 1,5 ma kilka możliwych znaczeń. Może opisywać poznawcze „uchwycenie” lub „zrozumienie”, ale także pochwycenie kogoś, opanowanie go czy pokonanie. Dlatego polskie przekłady różnią się w tym miejscu, a komentatorzy dyskutują, który odcień znaczeniowy jest najważniejszy. Niewykluczone, że Jan pozostawia czytelnikowi oba skojarzenia: ciemność nie rozpoznała światłości, lecz również nie zdołała jej stłumić.3
Znaczenie obrazu: światłość objawia prawdę i zaprasza do życia, ale człowiek może jej nie rozpoznać albo ją odrzucić. Odrzucenie nie oznacza jednak zwycięstwa ciemności — światłość przyniesiona przez Chrystusa nadal świeci i nie może zostać przez nią pokonana.
„Słowo stało się ciałem”
Punktem kulminacyjnym Prologu jest zdanie:
„A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas, i oglądaliśmy Jego chwałę, chwałę jako Jednorodzonego [pochodzącego] od Ojca – pełne łaski i prawdy” (J 1,14 SNPD).
Καὶ ὁ λόγος σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν, καὶ ἐθεασάμεθα τὴν δόξαν αὐτοῦ, δόξαν ὡς μονογενοῦς παρὰ πατρός, πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας. (J 1,14 SBLGNT)
Zdanie „Słowo stało się ciałem” oznacza, że odwieczny Logos naprawdę stał się człowiekiem. Jan używa rzeczownika σάρξ (sarx) — „ciało” — aby podkreślić, że człowieczeństwo Jezusa nie było pozorne. Jezus przyjął ludzkie ciało, słabość i możliwość cierpienia oraz śmierci.
Następnie Jan pisze, że Słowo „zamieszkało wśród nas”. Grecka forma ἐσκήνωσεν (eskēnōsen) pochodzi od czasownika σκηνόω (skēnoō), który oznacza „zamieszkać” lub „rozbić namiot”. Zwykłe tłumaczenie „zamieszkało” dobrze oddaje sens zdania, natomiast sformułowanie „rozbiło namiot pośród nas” pozwala usłyszeć zawarty w greckim czasowniku obraz.4
Obraz ten może przywoływać Namiot Spotkania, w którym Bóg zamieszkał pośród Izraela i objawił swoją chwałę (por. Wj 25,8; 40,34–35). Takiego nawiązania nie należy wyprowadzać wyłącznie ze słownikowego znaczenia jednego czasownika. Wzmacnia je bezpośredni kontekst J 1,14, w którym obok „zamieszkania” pojawia się także oglądanie chwały. Jezus zostaje więc ukazany jako miejsce szczególnej obecności Boga pośród ludzi i Jego objawienia.5
Znaczenie dla wiary: wcielenie nie jest chwilową wizytą Boga w ludzkim świecie. W Jezusie odwieczne Słowo naprawdę staje się człowiekiem, zamieszkuje pośród ludzi i dzieli ich kruchość. Prolog ukazuje w ten sposób zarówno wyjątkową tożsamość Chrystusa, jak i bliskość Boga wobec człowieka.
Jezus jako objawienie niewidzialnego Boga
Prolog kończy się słowami:
„Boga nikt nigdy nie widział; Jednorodzony Bóg, który jest w łonie Ojca, On [Go] objawił” (J 1,18 SNPD).
θεὸν οὐδεὶς ἑώρακεν πώποτε· μονογενὴς θεὸς ὁ ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ πατρὸς ἐκεῖνος ἐξηγήσατο. (J 1,18 SBLGNT)
W SBLGNT przyjęto w J 1,18 wyrażenie μονογενὴς θεός (monogenēs theos) — „Jednorodzony Bóg”. W części starożytnych rękopisów zapisano natomiast μονογενὴς υἱός (monogenēs huios) — „Jednorodzony Syn”. Różnica ta wpływa na brzmienie przekładu.6
Ostatnie słowo wersetu, ἐξηγήσατο (exēgēsato), pochodzi od czasownika ἐξηγέομαι (exēgeomai): „opowiadać”, „wyjaśniać”, „przedstawiać” lub „ujawniać”. Od tego samego greckiego czasownika wywodzi się termin „egzegeza”. Sens wypowiedzi Jana jest jednak szerszy niż samo objaśnienie słów: Syn uczynił niewidzialnego Boga znanym.7
Jezus nie tylko przekazuje informacje o Bogu. Całą swoją osobą i historią objawia Ojca: przez to, co mówi i czyni, przez miłość okazywaną ludziom, a ostatecznie przez oddanie życia i wywyższenie. Dalsza część Ewangelii rozwinie właśnie tę myśl — niewidzialny Bóg staje się poznawalny w Synu.
Kolejne rozdziały będą stopniowo rozwijały pytanie zawarte już w pierwszych osiemnastu wersetach: jak ludzie odpowiadają na przyjście odwiecznego Słowa, przez które powstał świat? Jedni przyjmują przyniesione przez Nie życie i światłość, inni pozostają wobec Niego obojętni lub je odrzucają. W ten sposób tematy zapowiedziane w Prologu prowadzą czytelnika przez całą Ewangelię.
Przeczytaj także: zobacz serię „Ewangelia Jana” oraz przewodnik po exegeo.pl.
Autor: Paweł Jaszczuk
Przypisy
- Stanisław Mędala, Ewangelia według świętego Jana. Rozdziały 1–12, Nowy Komentarz Biblijny. Nowy Testament, t. IV/1, Częstochowa: Edycja Świętego Pawła, 2010, s. 237–286. Zob. także udostępniony za zgodą wydawnictwa fragment: „Tradycja i redakcja”. ↩
- Sun Wook Kim, „A Study of Differences in the Meaning of the Logos between John and Greek Literature”, Biblical Theology Bulletin (2025), https://doi.org/10.1177/01461079251317534; James F. McGrath, „The Gospel of John as Jewish Messianism: Formative Influences and Neglected Avenues in the History of Scholarship”, w: Reading the Gospel of John’s Christology as Jewish Messianism, red. Benjamin E. Reynolds i Gabriele Boccaccini, Leiden–Boston: Brill, 2018. Wersja autorska rozdziału. ↩
- BDAG, s. 519, hasło „καταλαμβάνω”. ↩
- BDAG, s. 929, hasło „σκηνόω”. ↩
- Dariusz Kotecki, „Słowo stało się ciałem”. Teologia i historia w J 1,14: klucz do chrystologii, Biblica et Patristica Thoruniensia 9, nr 4 (2016), s. 29–53, https://doi.org/10.12775/BPTh.2016.033. ↩
- Michael W. Holmes, The Greek New Testament: SBL Edition (Lexham Press; Society of Biblical Literature, 2011–2013), J 1,18. ↩
- BDAG, s. 349, hasło „ἐξηγέομαι”. ↩
Źródła tekstu i wykorzystane słowniki
Tekst grecki Nowego Testamentu przytoczono za: Michael W. Holmes, red., The Greek New Testament: SBL Edition, with Second Edition Apparatus, Logos Bible Software–Society of Biblical Literature, 2011–2013, wersja 2013-06-19 (SBLGNT).
Cytaty polskie, jeśli nie zaznaczono inaczej, pochodzą z: Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza. Przekład dosłowny z języka hebrajskiego, aramejskiego i greckiego, z przypisami, tłum. Piotr Zaremba, wyd. 6, Ewangeliczny Instytut Biblijny, 2024 (SNPD).
Przy objaśnianiu słownictwa greckiego wykorzystano: Walter Bauer, Frederick William Danker, William F. Arndt i F. Wilbur Gingrich, A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, wyd. 3, Chicago: University of Chicago Press, 2000 (BDAG).