Jezus i Prawo — część 2
W Liście Jakuba bogaty przybysz otrzymuje dobre miejsce, a ubogi słyszy, że ma stać albo usiąść przy podnóżku. Autor ocenia zachowanie zgromadzonych w świetle przykazania miłości bliźniego. Od tej sceny prowadzi do pytania, czy wiara może zbawić człowieka, jeśli pozostaje bez uczynków.
Pierwsza część serii omawia słowa Jezusa o wypełnieniu Prawa i sprawiedliwości, której oczekuje od uczniów. Druga pokazuje, jak List Jakuba odnosi przykazanie miłości bliźniego do życia ludzi, którzy wyznają Jezusa jako Pana. Punkt wyjścia stanowi wezwanie do wykonywania usłyszanego słowa. Prawo w rękach Mesjasza — część pierwsza
Od słuchania Słowa do postępowania
Autor Listu Jakuba zaczyna od tego, co Bóg uczynił dla wierzących. Bóg z własnej woli zrodził ich „przez Słowo prawdy” (Jk 1,18, SNP). Następnie autor wzywa adresatów do odrzucenia zła i pokornego przyjęcia słowa, które Bóg w nich zaszczepił i które może ich zbawić (Jk 1,21). Przyjęcie tego daru wyraża się w posłuszeństwie, do którego wzywa następny werset.
„Bądźcie zaś wykonawcami Słowa, a nie tylko słuchaczami, zwodzącymi samych siebie”.
Jk 1,22 · SNPD
Jakub porównuje człowieka, który poprzestaje na słuchaniu, do kogoś, kto obejrzał się w lustrze, odszedł i zaraz zapomniał, jak wygląda (Jk 1,23–24). Obraz oddaje krótkotrwały skutek słuchania. Słowo może na chwilę zwrócić czyjąś uwagę, a potem pozostać bez wpływu na jego decyzje.
W Jk 1,25 opisuje inną postawę. Człowiek uważnie wnika w „doskonałe prawo wolności” (SNP), trwa przy nim i postępuje zgodnie z tym, czego się dowiedział. Obietnica szczęścia dotyczy właśnie takiego działania. Do określenia „Prawo wolności” list powróci, gdy będzie mowa o odpowiedzialności wierzących za ich słowa i czyny.
Dwa przykłady pokazują, jak w praktyce wygląda wykonywanie słowa. Autor ocenia religijność człowieka, który nie panuje nad własnym językiem (Jk 1,26). Następnie wskazuje, komu wierzący powinien przyjść z pomocą.
„Czystą i nieskazitelną bogobojnością, w ocenie Boga Ojca, jest nieść pomoc sierotom i wdowom w ich ucisku i strzec się splamienia ze strony świata”.
Jk 1,27 · SNP
Autor łączy troskę o ludzi doświadczających ucisku z czuwaniem nad własnym postępowaniem. Sieroty i wdowy potrzebują pomocy w swoim położeniu. W następnym rozdziale podobne wymaganie zostaje odniesione do ubogiego, którego pozycja w zgromadzeniu zależy od tego, jak ocenią go inni.
Bogaty i ubogi w tym samym zgromadzeniu
Przed opisem zgromadzenia autor przypomina adresatom, komu zaufali. Od wyznawanej przez nich wiary w Jezusa Chrystusa przechodzi wprost do sposobu traktowania innych ludzi.
„Drodzy bracia, jako ludzie ufający naszemu Panu Jezusowi, Chrystusowi otoczonemu chwałą, nie wyróżniajcie jednych osób kosztem innych”.
Jk 2,1 · SNP
Autor przedstawia sytuację, w której na zgromadzenie przychodzą dwaj ludzie. Złoty pierścień i odświętny strój pierwszego zdradzają jego zamożność. Drugiego wyróżnia zaniedbana odzież. Bogatemu wskazuje się dobre miejsce, a ubogiemu każe stać albo usiąść przy podnóżku (Jk 2,2–3). Sposób rozsadzenia obu przybyszów pokazuje, jak szybko oznaki zamożności zaczynają decydować o okazywanym im szacunku.
W następnym wersecie autor nazywa postępujących w ten sposób sędziami kierującymi się złymi myślami (Jk 2,4). Wybór miejsca oznacza tu wydanie sądu o człowieku na podstawie jego wyglądu. Tak oceniono ubogiego w zgromadzeniu ludzi, którzy wyznają Jezusa jako Pana otoczonego chwałą (Jk 2,1).
Tę ocenę opartą na majątku autor zestawia z wyborem Boga.
„Posłuchajcie, moi kochani bracia, czy to nie Bóg wybrał ludzi ubogich w oczach świata, a bogatych w wierze i przez to dziedziców Królestwa, które obiecał tym, którzy Go pokochali?”
Jk 2,5 · SNP
W ocenie Boga ludzie pozbawieni majątku mogą być bogaci w wierze. Obietnica królestwa dotyczy tych, którzy Go miłują. W świetle tej obietnicy autor zarzuca adresatom, że okazali pogardę człowiekowi ubogiemu (Jk 2,6).
W Jk 2,6–7 autor przypomina także o bogatych, którzy uciskają wierzących, ciągną ich przed sądy i znieważają imię przywołane nad nimi. To kolejny powód, dla którego zamożność jest zawodną miarą człowieka. Pytanie o właściwy sposób przyjęcia ubogiego autor rozstrzyga na podstawie znanego adresatom przykazania.
Dlaczego Prawo zostało nazwane królewskim?
„Jeśli wiernie — i zgodnie z Pismem — wypełniacie królewskie prawo: Masz kochać swojego bliźniego tak, jak samego siebie, postępujecie szlachetnie”.
Jk 2,8 · SNP
Cytowane przykazanie pochodzi z Kpł 19,18, gdzie nakaz miłości sąsiaduje z zakazem zemsty i chowania urazy. Kilka wersetów wcześniej ten sam rozdział mówi o sprawiedliwym sądzeniu. Zestawienie tych pouczeń pozwala zrozumieć, dlaczego w Liście Jakuba przykazanie miłości służy ocenie stronniczości.
„Nie będziecie wyrządzać krzywdy w sądzie; nie będziesz stronniczy na korzyść biednego i nie będziesz okazywał względów osobom wpływowym. Swoich bliskich będziesz sądził sprawiedliwie”.
Kpł 19,15 · SNP
W Księdze Kapłańskiej reguła dotyczy rozstrzygania sporów. Położenie materialne i wpływy żadnej ze stron nie powinny przesądzać o wyroku. List Jakuba opisuje przyjęcie ludzi na zgromadzeniu i podobnie pyta o kryterium oceny. Przykazanie miłości wymaga, by potraktować ubogiego jako bliźniego, któremu okazuje się taki sam szacunek, jakiego oczekiwałoby się dla siebie.
W Jk 2,8 wyrażenie νόμον βασιλικόν oznacza „królewskie prawo”. Wzmianka o królestwie obiecanym przez Boga (Jk 2,5) pozwala czytać tę nazwę w związku z Jego panowaniem. Pozostaje pytanie o jej zakres. Można ją odnieść bezpośrednio do przykazania miłości albo do Prawa rozumianego jako całość, w której to przykazanie zajmuje szczególne miejsce. Za szerszym odczytaniem przemawia dalsza argumentacja, w której autor powołuje się także na inne przykazania. W samej scenie ze zgromadzenia właśnie miłość bliźniego pozwala rozpoznać, że okazanie względów bogatemu kosztem ubogiego jest wykroczeniem.1
Dlaczego jedno wykroczenie narusza całe Prawo?
Jakub wprost nazywa stronniczość grzechem (Jk 2,9).
„Jeśli natomiast wyróżniacie jednych kosztem drugich, popełniacie grzech i w świetle Prawa jesteście przestępcami”.
Jk 2,9 · SNP
Słowa „w świetle Prawa jesteście przestępcami” przenoszą uwagę z obyczajów zgromadzenia na odpowiedzialność przed Bogiem. Czy przestrzeganie innych przykazań zmienia tę ocenę? Odpowiedź przynosi następny werset.
„Bo gdyby ktoś zadośćuczynił całemu Prawu, a potknął się tylko na jednym przykazaniu, i tak byłby winien naruszenia całości”.
Jk 2,10 · SNP
Sens tej wypowiedzi wyjaśnia przykład z Jk 2,11. Zakaz cudzołóstwa i zakaz zabójstwa pochodzą od tego samego Boga. Człowiek, który przestrzega pierwszego z nich, a łamie drugi, nadal jest przestępcą Prawa. Odpowiada bowiem przed jednym Prawodawcą za konkretne naruszenie (por. Jk 4,12). Jedność Prawa wynika ze wspólnego źródła przykazań, a ciężar każdego przewinienia jest osobną kwestią.
Podobnie jest ze stronniczością. Inne przejawy religijności nie usprawiedliwiają poniżenia bliźniego. Wezwanie skierowane do całej wspólnoty dotyczy zatem zarówno słów, jak i czynów.
„Mówcie i postępujcie jak ci, którzy mają być sądzeni przez Prawo wolności”.
Jk 2,12 · SNP
Określenie „Prawo wolności” pojawiło się już w Jk 1,25 w związku z człowiekiem, który trwa przy Bożym pouczeniu i je wykonuje. Tutaj wyznacza miarę, według której zostaną ocenione słowa i czyny adresatów. Oba użycia nazwy pokazują, że wolność i odpowiedzialność za postępowanie należą w Liście do tego samego życia wiary.
Miłosierdzie w perspektywie sądu
„Sąd bowiem bez miłosierdzia temu, kto nie okazał miłosierdzia – miłosierdzie triumfuje nad sądem”.
Jk 2,13 · SNPD
Jakub zestawia dwa sądy. Członkowie zgromadzenia ocenili ubogiego według jego wyglądu. Teraz słyszą, że sami będą rozliczeni z tego, czy okazali miłosierdzie. W tym kontekście słowa o triumfie miłosierdzia nad sądem pozwalają temu, kto okazuje je innym, oczekiwać Bożego sądu z nadzieją.
Podobną zależność Jezus wyraża w jednym z błogosławieństw Kazania na górze.
„Szczęśliwi miłosierni, gdyż oni dostąpią miłosierdzia”.
Mt 5,7 · SNP
Jezus obiecuje miłosierdzie tym, którzy sami je okazują. W liście nacisk pada również na odpowiedzialność człowieka, który odmówił miłosierdzia. W następnym przykładzie chodzi o rzecz bardzo konkretną. Bratu lub siostrze brakuje ubrania i jedzenia.
Wiara, która ma wyraz w czynach
„Co za pożytek, drodzy bracia, gdy ktoś twierdzi, że ma wiarę, a nie idą za tym uczynki? Czy taka wiara może go zbawić?”
Jk 2,14 · SNP
Pytanie dotyczy kogoś, kto mówi o sobie, że ma wiarę. W greckim tekście pytanie o zbawienie zaczyna się od partykuły μή, która w tej konstrukcji wskazuje na oczekiwaną odpowiedź przeczącą. SNP oddaje związek z poprzednim zdaniem przez słowa „taka wiara”. Autor ma na myśli wiarę, o której człowiek zapewnia mimo braku uczynków.
„Na przykład: Brat lub siostra nie mają w co się ubrać. Codziennie brak im chleba. Ale ktoś z was im mówi: Idźcie w pokoju, ogrzejcie się i nasyćcie — nie robiąc nic dla zaspokojenia ich potrzeb. Jaką korzyść niosą same słowa?”
Jk 2,15–16 · SNP
Określenia „brat” i „siostra” wskazują na więź łączącą potrzebujących z adresatami listu. Pytanie „jaki z tego pożytek?” pojawia się w greckim tekście zarówno na początku wywodu (Jk 2,14), jak i po przykładzie (Jk 2,16). W pierwszym przypadku dotyczy wyznania wiary, w drugim życzliwych słów bez udzielonej pomocy. To powtórzenie prowadzi do oceny wyrażonej w następnym wersecie.
„Tak i wiara, jeśli nie ma uczynków, martwa jest sama w sobie”.
Jk 2,17 · SNPD
Słowo „martwa” odpowiada na pytanie z Jk 2,14. Taka wiara nie może zbawić.
Po czym można rozpoznać wiarę?
W kolejnym wersecie autor przechodzi od oceny wiary do pytania o to, jak można ją pokazać.
„Ktoś mógłby nawet powiedzieć: Ty masz samą wiarę, ja mam również uczynki. Pokaż mi swoją wiarę, nie odwołując się do uczynków, a ja ci pokażę moją, o której świadczą czyny”.
Jk 2,18 · SNP
W Jk 2,18 dwukrotnie pojawia się czasownik „pokazać”. O sile argumentu przesądza zestawienie dwóch wypowiedzi: wyzwania, by pokazać wiarę bez uczynków, i odpowiedzi, że można ją pokazać przez czyny. Zaraz potem autor podaje przykład, w którym nawet poprawne wyznanie o Bogu nie prowadzi do posłuszeństwa.
„Ty wierzysz, że Bóg jest jeden? Pięknie! Demony również wierzą — i drżą”.
Jk 2,19 · SNP
Wyznanie jednego Boga przywołuje podstawowe dla Izraela pouczenie z Pwt 6,4. List Jakuba uznaje je za prawdziwe i pokazuje na przykładzie demonów, że znajomość tej prawdy może współistnieć z brakiem posłuszeństwa. Drżenie demonów jest reakcją lęku. Wiara Abrahama, do której autor następnie się odwołuje, wyraża się w zaufaniu Bogu w chwili próby.
Abraham — wiara, która dojrzewa w posłuszeństwie
„Czyż Abraham, nasz ojciec, nie z uczynków został usprawiedliwiony, gdy ofiarował na ołtarzu swego syna Izaaka? Widzisz, że wiara współdziałała z jego uczynkami i z uczynków wiara została uczyniona doskonałą”.
Jk 2,21–22 · SNPD
Jakub zestawia dwa wydarzenia z Księgi Rodzaju. W pierwszym Abraham martwi się, że nie ma syna, który byłby jego dziedzicem. Bóg obiecuje mu potomstwo i przyrównuje jego liczbę do gwiazd na niebie (Rdz 15,1–5). Reakcję Abrahama opisuje kolejny werset.
„Wtedy uwierzył PANU, a On poczytał mu to za sprawiedliwość”.
Rdz 15,6 · SNP
Abraham ufa Bożej obietnicy, zanim widzi jej spełnienie. W późniejszym opowiadaniu zostaje poddany próbie. Bóg poleca mu złożyć w ofierze Izaaka (Rdz 22,1–2), syna, z którym wcześniej związał obietnicę potomstwa (Rdz 21,12). Próba dotyczy więc zarówno życia umiłowanego syna, jak i przyszłości obiecanej Abrahamowi.
Abraham przygotowuje ołtarz i kładzie na nim Izaaka. Posłaniec Boga powstrzymuje go przed zabiciem syna. Abraham składa wówczas w ofierze barana (Rdz 22,9–13). Do gotowości okazanej w tej próbie odnosi się List Jakuba, gdy mówi o ofiarowaniu Izaaka na ołtarzu.
Jak uczynki dopełniły wiarę Abrahama?
W Jk 2,22 o wierze Abrahama mówią dwa czasowniki. συνήργει oznacza „współdziałała”, a ἐτελειώθη wyraża doprowadzenie do pełni. Pierwszy czasownik opisuje wiarę, która kieruje działaniem Abrahama. Drugi pokazuje, że jego posłuszeństwo dopełnia tę wiarę. Wcześniej, w Jk 2,18, mowa była o tym, że czyny pozwalają wiarę rozpoznać. W historii Abrahama autor idzie dalej i mówi o tym, jakie znaczenie czyny mają dla samej wiary.2
Dopiero po opisaniu próby autor wraca do słów o zaufaniu Abrahama Bożej obietnicy.
„W ten sposób wypełniły się słowa Pisma: Abraham uwierzył Bogu i uznano mu to za sprawiedliwość. Został też nazwany przyjacielem Boga”.
Jk 2,23 · SNP
W Liście Jakuba „wypełnienie” słów z Rdz 15,6 polega na tym, że późniejsze postępowanie Abrahama ukazuje pełnię zaufania, które Bóg już wcześniej poczytał mu za sprawiedliwość. Odczytane razem sceny pozwalają zobaczyć, jak wiara w obietnicę Boga przybiera postać wierności w chwili próby.
Przykład Abrahama pojawia się także w mowie Matatiasza do synów w Pierwszej Księdze Machabejskiej (1 Mch 2,51–52). Matatiasz zachęca ich do wierności przymierzu i przypomina o Abrahamie, który okazał się wierny podczas próby i któremu poczytano to za sprawiedliwość. Zestawienie próby ze słowami z Rdz 15,6 było więc znane w żydowskiej refleksji nad Abrahamem już przed powstaniem Listu Jakuba. Czy jego autor znał tę księgę, pozostaje kwestią otwartą.3
Jak rozumieć usprawiedliwienie „z uczynków”?
Z historii Abrahama autor wyprowadza wniosek, który odnosi do każdego człowieka.
„Widzicie, że człowiek zostaje usprawiedliwiony z uczynków, a nie jedynie z wiary”.
Jk 2,24 · SNPD
W Jk 2,24 użyto formy δικαιοῦται, oddanej w SNPD słowami „zostaje usprawiedliwiony”. W odczytaniach tego wersetu różnie rozkładają się akcenty. Jedne podkreślają potwierdzenie sprawiedliwości człowieka przez jego postępowanie. Inne mocniej akcentują Bożą ocenę człowieka. W samym rozdziale sąd Boga i pytanie o zbawienie nadają sprawie perspektywę szerszą niż to, jak wiara wygląda w oczach innych (Jk 2,12–14). Określenie „jedynie z wiary” należy czytać w świetle obu scen. Człowiek z Jk 2,14 deklaruje wiarę, a Abraham okazuje zaufanie Bogu w czynie.
Abraham w Liście do Rzymian i Liście Jakuba
Słowa „usprawiedliwiony z uczynków” rodzą pytanie o ich związek z wypowiedzią apostoła Pawła z Listu do Rzymian.
„Uznajemy bowiem, że człowiek jest usprawiedliwiany przez wiarę, niezależnie od uczynków Prawa”.
Rz 3,28 · SNPD
Apostoł Paweł mówi o „uczynkach Prawa”. W następnych wersetach wskazuje, że ten sam Bóg usprawiedliwia przez wiarę Żydów i pogan (Rz 3,29–30). W czwartym rozdziale, podobnie jak autor Listu Jakuba, przytacza słowa Rdz 15,6 o wierze Abrahama (Rz 4,3). Objaśnia je przez porównanie zapłaty należnej pracownikowi z łaską, której Bóg udziela grzesznikowi.
„Jeśli ktoś pracuje, nikt mu wynagrodzenia nie poczytuje za łaskę. Ono mu się należy. Kto jednak nie pracuje, lecz wierzy Temu, który usprawiedliwia bezbożnego, temu wiarę uznaje się za sprawiedliwość”.
Rz 4,4–5 · SNP
Zapłata wynika z wykonanej pracy i można się o nią upomnieć. Paweł przedstawia usprawiedliwienie jako łaskę Boga przyjmowaną przez wiarę. Pyta także, kiedy poczytano Abrahamowi wiarę za sprawiedliwość. Stało się to przed jego obrzezaniem. Dzięki temu Abraham jest dla apostoła ojcem wierzących zarówno obrzezanych, jak i nieobrzezanych (Rz 4,9–12).
List Jakuba kieruje uwagę na późniejszy moment życia Abrahama. Interesuje go to, co dzieje się z wiarą, gdy człowiek zostaje wezwany do działania. Oba listy przywołują to samo zdanie z Księgi Rodzaju, ale korzystają z niego w innym celu. Paweł objaśnia łaskę i dostęp do niej dla Żydów i pogan. Autor Listu Jakuba pokazuje, jak wypełnia się słowo o wierze Abrahama, gdy okazuje on posłuszeństwo w próbie.
Podobieństwo słownictwa pozostawia otwarte pytanie, czy List Jakuba odpowiada na nauczanie Pawła, na sposób, w jaki niektórzy je rozumieli, czy na stanowisko, które pojawiło się niezależnie.4
Wiara czynna w miłości
O działaniu, które wynika z wiary, apostoł Paweł pisze w Liście do Galatów w związku ze sporem o obrzezanie.
„[…] gdyż w Chrystusie Jezusie ani obrzezanie, ani jego brak nie mają żadnego znaczenia. Liczy się wiara, która jest czynna w miłości”.
Ga 5,6 · SNP
Kilka wersetów dalej Paweł wzywa wierzących, by służyli sobie nawzajem w miłości. Przywołuje to samo przykazanie z Kpł 19,18, które List Jakuba nazywa królewskim (Ga 5,13–14 i Jk 2,8). Paweł wyjaśnia w ten sposób, jak korzystać z wolności otrzymanej w Chrystusie. Autor Listu Jakuba odnosi to samo przykazanie do sytuacji ubogiego. Obaj pokazują, jak miłość bliźniego kształtuje życie wierzących.
Po przykładzie Abrahama Jakub sięga po historię Rachab. Ta druga postać pozwala zobaczyć, jakie znaczenie przypisuje on czynom kogoś, kto pochodzi spoza Izraela.
Rachab — wyznanie potwierdzone decyzją
„Podobnie było z Rachab, prostytutką. Ona również została usprawiedliwiona dzięki uczynkom, bo przecież przyjęła zwiadowców, a następnie wypuściła ich inną drogą”.
Jk 2,25 · SNP
Zwiadowcy wysłani przez Jozuego przybywają do Jerycha przed przeprawą Izraelitów przez Jordan. Rachab, mieszkanka miasta, ukrywa ich, gdy król poleca jej wydać przybyszów (Joz 2,1–6). Jej pomoc oznacza opowiedzenie się po ich stronie w niebezpiecznej sytuacji.
W rozmowie ze zwiadowcami Rachab przywołuje wiadomości o tym, co Bóg uczynił dla Izraela. Wspomina między innymi o osuszeniu wód Morza Czerwonego podczas wyjścia z Egiptu (Joz 2,9–10). Na tej podstawie wyznaje, że Bóg Izraela panuje także nad ziemią, na której ona sama mieszka.
„[…] ponieważ PAN, wasz Bóg, jest Bogiem na niebie, w górze, i na ziemi, w dole”.
Joz 2,11 · SNP
Księga Jozuego łączy te słowa z podjętym przez Rachab ryzykiem. Rachab spuszcza zwiadowców z okna w murze i wskazuje im drogę, która pozwoli uniknąć pościgu (Joz 2,15–16). Właśnie przyjęcie wysłanników i umożliwienie im odejścia wymienia autor Listu Jakuba.
Przywołując Rachab obok Abrahama, autor zestawia przodka Izraela z kobietą z Jerycha. Różni ich pochodzenie i pozycja. W obu przypadkach argument listu opiera się na tym, co uczynili w chwili próby. Zestawienie tych osób można też odczytać na tle początku rozdziału, w którym o wartości człowieka próbowano rozstrzygać według jego statusu.
Królewskie Prawo w życiu wspólnoty
Po przykładach Abrahama i Rachab list powraca do słów o wierze martwej. Tym razem wyjaśnia je obrazem ciała pozbawionego ducha.
„Bo jak ciało bez ducha jest martwe, tak i wiara bez uczynków jest martwa”.
Jk 2,26 · SNPD
Porównanie podsumowuje odpowiedź na pytanie, czy można oddzielić wiarę od uczynków. Abraham i Rachab ukazują wiarę, która kształtuje decyzje. Postawę opisaną na początku wywodu rozpoznaje się po tym, że człowiek powołuje się na wiarę, a potrzebujący pozostaje bez pomocy.
Królewskie przykazanie miłości pozwala ocenić także codzienne decyzje wspólnoty. Komu poświęca się uwagę podczas spotkania? Kto otrzymuje pomoc, gdy zaczyna mu brakować środków do życia? Uczciwe przyjęcie osoby, od której nie oczekuje się żadnej przysługi, i konkretne wsparcie potrzebującego to dwa sposoby wypełniania tego samego przykazania. W takich decyzjach wiara w Jezusa jako Pana nabiera widocznego kształtu.
Autor: Paweł Jaszczuk
Przypisy
- Na temat różnych interpretacji określenia „królewskie prawo” oraz jego związku z przykazaniem miłości zob. Július Pavelčík, The Commandment ‘Love your Neighbour as Yourself’ in the Epistle of James, „Caritas et Veritas” 10/1 (2020), s. 159–175, zwłaszcza s. 165–168, DOI: 10.32725/cetv.2020.015. Autor omawia zarówno odniesienie do królewskiego autorytetu Boga, jak i problem utożsamienia tego określenia wyłącznie z jednym przykazaniem. ↩
- Greckie sformułowania Jk 2,22–23 oraz ich powiązanie z Rdz 15 i 22 omawiają Alan Raven, Francois P. Viljoen i Timothy van Aarde, The impact of the Hebrew Scriptures, and especially the Torah, on James’s thought, terminology and teaching, „In die Skriflig” 56/1 (2022), a2801. ↩
- Zob. 1 Mch 2,51–52. W mowie przypisanej Matatiaszowi pamięć o czynach przodków ma umacniać wierność przymierzu. Przykład Abrahama łączy jego wypróbowaną wierność z wypowiedzią o poczytaniu sprawiedliwości. ↩
- Kevin W. McFadden, The Nature of Saving Faith in James, „Detroit Baptist Seminary Journal” 28 (2023), s. 43–52. Autor omawia różne propozycje dotyczące relacji Listu Jakuba do nauczania Pawła i opowiada się za odczytaniem, według którego list odpowiada na jego błędne rozumienie. ↩
Przekłady biblijne
SNP — Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza, przekład literacki, wydanie pierwsze, © 2016 Ewangeliczny Instytut Biblijny. SNPD — przekład dosłowny, wydanie piąte (cyfrowe), © 2021 Ewangeliczny Instytut Biblijny. Tekst grecki Listu Jakuba podano według The Greek New Testament: SBL Edition, red. Michael W. Holmes.

