Znaczenie różnic w pisowni starożytnych tekstów. Studium rękopisu Księgi Izajasza 4Q66

Zwoje pergaminowe na kamiennej półce we wnętrzu groty — wizja artystyczna

Noam Mizrahi

Polski przekład rozdziału Lexis-coding Orthography in 4QIsam (4Q66), w: Interconnected Traditions: Semitic Languages, Literatures, and Cultures—A Festschrift for Geoffrey Khan. Volume 1: Hebrew and the Wider Semitic World, red. Aaron D. Hornkohl, Nadia Vidro, Janet C. E. Watson, Eleanor Coghill, Magdalen M. Connolly i Benjamin M. Outhwaite, Cambridge: Open Book Publishers, 2025, s. 359–384. Oryginał i DOI.

Ilustracja wyróżniająca przedstawia artystyczną wizję zwojów we wnętrzu groty. Przygotowana dla Exegeo.pl, nie jest fotografią autentycznego znaleziska ani odwzorowaniem rękopisu 4Q66.

Do rękopisu 4QIsam, oznaczanego również jako 4Q66 i datowanego na podstawie cech pisma na pierwszą połowę I wieku przed Chr., przypisano pięć fragmentów (Skehan i Ulrich 1997, 131–132 i tabl. XXII; por. Lange 2009, 173–274). Fragmenty 1–3, na których zachowały się słowa z sześciu wierszy obejmujących Iz 60,20–61,1, różnią się jednak wielkością, barwą, kształtem i być może także ręką pisarza od fragmentów 4–5, zawierających zakończenia pięciu wierszy z Iz 61,3–6. Nie ma zatem pewności, czy obie grupy rzeczywiście należały do jednego rękopisu, jak proponował Eugene Ulrich, czy też pochodzą z dwóch odrębnych rękopisów, jak pierwotnie przypuszczał Patrick Skehan.

Niniejsze studium dotyczy fragmentów 4–5. Zachowany w nich tekst różni się od tekstu masoreckiego w dwóch miejscach — w wersetach 3 i 5, którym odpowiadają wiersze 2 i 4 rękopisu. Przedmiotem analizy jest pierwsza z tych różnic, związana z poprawką naniesioną przez pisarza.

Transkrypcja pięciu wierszy fragmentów 4–5 rękopisu 4Q66 według Noama Mizrahiego
Transkrypcja z oryginału, s. 360. „Top margin” oznacza górny margines. Zachowano znaki niepewnego odczytu, uzupełnienia i nadpisaną literę. © Noam Mizrahi, CC BY-NC 4.0.

Na pierwszy rzut oka dopisana litera jod w wyrażeniu אילי הצדק w wierszu 2 wydaje się drobnym, wręcz nieistotnym szczegółem. Zazwyczaj uznaje się ją jedynie za poprawkę ortograficzną.1 Sprzyja temu przekonanie, że poprawkę naniósł ten sam pisarz, który sporządził rękopis (Skehan i Ulrich 1997, 131; por. Lange 2009, 273).

Warto jednak zapytać, dlaczego poprawka pojawia się właśnie w tym miejscu. Porównanie świadectw tekstowych pozwala rozpatrywać ten drobny szczegół jako przejaw szerszej dyskusji egzegetycznej z późnego okresu Drugiej Świątyni, dotyczącej interpretacji wyrażenia אֵילֵי הַצֶּדֶק w Iz 61,3. Dyskusja ta ma znaczenie również dla leksykografii hebrajskiego biblijnego, ponieważ ujawnia starożytny spór o samo istnienie rzadko spotykanego wyrazu.

Iz 61,3 jest szczególnie interesujący dla badaczy judaizmu okresu Drugiej Świątyni. Wykorzystywanie Iz 61,1–3 jako tekstu uzasadniającego oczekiwania mesjańskie jest dobrze poświadczone w zwojach z Qumran, zwłaszcza w 4Q521 i 11Q13 (zob. szczególnie Sanders 1975; Collins 1997; w odniesieniu do 11Q13 zob. Miller 1969; Achenbach 2015), a także w Nowym Testamencie, przede wszystkim w Łk 4 (zob. np. Flusser 1960; Neirynck 1997; Rosik i Onwukeme 2002). Dotychczasowe omówienia recepcji wersetu 3 ograniczają się jednak przeważnie do jego pierwszej części, 3a.2 Badanie starożytnych interpretacji części 3b, zawierającej wyrażenie אֵילֵי הַצֶּדֶק, pozwala zatem uzupełnić lukę w dotychczasowych badaniach.

1. Pisownia i oznaczanie różnic językowych

Analizę tego przypadku należy poprzedzić kilkoma uwagami teoretycznymi dotyczącymi ortografii.3

Pismo hebrajskie, zarówno starożytne, jak i współczesne, wyróżnia się na tle innych systemów alfabetycznych stosunkowo dużą różnorodnością zapisów tych samych elementów mowy. Przykładu z języka hebrajskiego zwojów qumrańskich dostarcza zaimek wskazujący rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej זאת, „ta”. Samogłoskę zaokrągloną występującą w środku tego wyrazu zapisano w 1QIsaa na co najmniej trzy sposoby inne niż masoreckie זאת, mianowicie זות, זואת i זאות. Późniejsze poprawki przyniosły jeszcze dalsze warianty, na przykład זוות.

Iz 5,25
MT: בְּכָל־זֹאת לֹא־שָׁב אַפּוֹ
1QIsaa 5,13–14: בכול זאות לוא שב אפו

Iz 9,16
MT: בְּכָל־זֹאת לֹא־שָׁב אַפּוֹ
1QIsaa 9,7: בכול זואת לוא שב אפו

Iz 14,26
MT: זֹאת הָעֵצָה הַיְּעוּצָה עַל־כָּל־הָאָרֶץ וְזֹאת הַיָּד הַנְּטוּיָה עַל־כָּל־הַגּוֹיִם
1QIsaa 12,28–29: זואת העצה היעוצה על כול הארץ וזות היד הנטויה על כול הגואים

W powyższych przykładach różnice pisowni występują w tej samej powtarzającej się formule albo w obrębie jednego kontekstu. Jest więc mało prawdopodobne, aby poszczególne zapisy służyły tu zaznaczeniu różnic znaczenia lub sposobu użycia wyrazu. Wiadomo jednak, że takie konkurujące ze sobą formy mogą z czasem zacząć pełnić odmienne funkcje. Przykłady tego zjawiska można wskazać we współczesnym języku hebrajskim.

Wybrany sposób zapisu może sygnalizować określony styl, a tym samym nabierać znaczenia socjolingwistycznego. Ogólnie rzecz biorąc, pisownię niepełną, taką jak שלש šaˈloš, „trzy”, zapis rzeczowników segolowych typu פעל ˈpoʿal, „czasownik”, oraz wyrazów tradycyjnie zapisywanych z chatef kamec, jak צהרים ṣohorˈayim, „południe”, kojarzy się ze stylem staroświeckim, archaicznym lub nawet świadomie archaizowanym. Formy te reprezentują bowiem normę ortograficzną wyprowadzoną z hebrajskiego biblijnego i obowiązującą w izraelskim systemie oświaty do początku lat osiemdziesiątych XX wieku. Z kolei zapisy pełne, na przykład שלוש, פועל i צוהוריים, uważa się za przejaw stylu „młodszego” i bardziej współczesnego. Co znamienne, mimo że Akademia Języka Hebrajskiego niedawno zatwierdziła, a nawet promuje te formy,4 starsi przedstawiciele środowisk literackich skłonni są traktować niektóre nowsze konwencje z pogardą, jako pisownię pospolitą.

Innego przykładu, tym razem dotyczącego różnic ściśle językowych, dostarcza hebrajskie słowo oznaczające żydowskiego kapłana. We współczesnym języku hebrajskim używanym w Izraelu rodzimy użytkownik języka automatycznie rozpoznaje pełny zapis כוהן jako rzeczownik pospolity i wymawia go z akcentem na ostatniej sylabie, [koˈhen]. Natomiast niepełny zapis כהן odczytuje domyślnie jako nazwisko „Cohen”, z akcentem na sylabie przedostatniej, [ˈkohen]. Warianty ortograficzne oznaczają więc różnicę kategorii gramatycznej i wiążą się z odmienną wymową.

Ostatni przykład pokazuje, że różnice pisowni mogą służyć rozróżnianiu odrębnych wyrazów. Współczesny hebrajski odziedziczył dwa słowa, które pierwotnie wymawiano inaczej: מִלָּה milˈlɔ, „słowo”, oraz מִילָה mīˈlɔ, „obrzezanie”. Ponieważ w hebrajskim izraelskim zanikły zarówno długość samogłosek, jak i podwojenie spółgłosek, oba wyrazy mają dziś tę samą wymowę, [miˈla]. Mimo to u autorów widoczna jest silna tendencja do zachowywania niepełnego zapisu w znaczeniu „słowo”, a pełnego w znaczeniu „obrzezanie”, aby odróżnić oba wyrazy na piśmie. Tendencja ta obecnie słabnie, ponieważ młodsze pokolenia równie zdecydowanie preferują pisownię pełną we wszystkich kontekstach.5

Nie twierdzę oczywiście, że takie uwarunkowane kulturowo rozróżnienia należy w całości przenosić na starożytne teksty hebrajskie. Zmienność ortograficzna jest ponadto szeroko poświadczona zarówno w zwojach znad Morza Martwego, jak i w średniowiecznych kodeksach Biblii hebrajskiej.6 Istotne jest natomiast to, że przynajmniej w niektórych przypadkach odmienne zapisy mogły wskazywać starożytnym czytelnikom i pisarzom na różnice językowe lub na społecznie uwarunkowany sposób użycia języka. Nie należy zatem z góry ich lekceważyć.

Pozostaje problem metodologiczny. W jaki sposób, nie mając dostępu do rodzimych użytkowników starożytnego hebrajskiego ani ówczesnych znawców pisma, odróżnić warianty czysto ortograficzne od tych, które pełniły odmienne funkcje? W przypadku biblijnych zwojów z Qumran można jednak sięgnąć po zewnętrzny punkt odniesienia, czyli starożytne przekłady. Konieczność oddania hebrajskiego tekstu w innym języku skłaniała tłumaczy do wyboru określonego znaczenia, dzięki czemu przekłady mogą ujawniać takie różnice. Porównanie wersji greckich, łacińskich, syryjskich i żydowsko-aramejskich pozwala rozpoznać przynajmniej część przypadków, w których pozornie ortograficzne warianty mogły oznaczać dla starożytnego czytelnika różnice językowe, zwłaszcza leksykalne. Innymi słowy, jeśli hebrajskie świadectwa tekstowe różnią się zapisem wyrazu, ale wszystkie przekłady zasadniczo zgodnie oddają jego znaczenie, zmienność może być czysto ortograficzna. Jeśli natomiast przekłady rozpoznają w nim różne wyrazy lub nadają mu wyraźnie odmienne znaczenia, zasadne staje się zbadanie możliwości, że różnicy pisowni towarzyszyło zróżnicowanie językowe.

Drugą grupę potencjalnych przykładów stanowią zamierzone poprawki ortograficzne. Dlaczego korektor ingerowałby w istniejący tekst, dodając albo usuwając literę oznaczającą samogłoskę, gdyby nie miało to znaczenia dla interpretacji danego słowa? Teoretycznie mógł poprawiać błąd powstały podczas przepisywania tekstu wzorcowego, czyli Vorlage, albo próbować uczytelnić pierwotną formę, która z różnych powodów była trudna do odczytania lub zinterpretowania. Ściślej rzecz ujmując, takie ingerencje są zrozumiałe, jeśli poprawioną postać uważano za funkcjonalnie odmienną od pierwotnej, nawet gdy różnica ta nie jest od razu widoczna dla współczesnego czytelnika. Poprawki ortograficzne mogły zatem służyć objaśnianiu sensu utworu. W samym zapisie tekstu ujawniałaby się wówczas interpretacja pisarza — to, co nazywam „mikroegzegezą”.

Jeśli dany przypadek spełnia oba kryteria — zawiera wyraźną poprawkę hebrajskiego pisarza, a zarazem odpowiada rozbieżnym odczytaniom w starożytnych przekładach — wówczas uzasadnione staje się rozpatrywanie jego pisowni jako sposobu zaznaczania funkcjonalnej różnicy językowej.

2. Powszechnie przyjmowana interpretacja

W świetle tych uwag proponuję uznać, że dopisana nad wierszem litera jod w אילי częściowo usuwała niejednoznaczność wyrazu, któremu przypisywano różne znaczenia. Trudność interpretacyjną, z którą mierzył się pisarz, można wyjaśnić na podstawie starożytnych przekładów.

Iz 61,1–4 zapowiada poprawę trudnego położenia Judejczyków, którzy powrócili z wygnania. Ci, których prorok przedstawia jako „opłakujących Syjon”, אֲבֵלֵי צִיּוֹן, otrzymają w przyszłości nowe miano — אֵילֵי הַצֶּדֶק.7 Współczesna biblistyka, opierając się na średniowiecznej leksykografii i egzegezie, zazwyczaj rozumie to wyrażenie tak jak przekład NRSV, jako „dęby sprawiedliwości”.8 Interpretacja ta zakłada, że niepoświadczona forma liczby pojedynczej *ʾayl lub *ʾēl jest męskim odpowiednikiem żeńskiego rzeczownika אֵלָה, ʾēlˈɔ, „terebint”.9 Rozszerzona postać rzeczownika męskiego leży najwyraźniej u podstaw formy אֵלוֹן, ʾēˈlōn, „dąb”, występującej w nazwach miejscowych lub określeniach miejsc świętych.10

3. Świadectwo starożytnych przekładów

Taką interpretację męskiej liczby mnogiej אֵ(י)לִים lub jej formy w połączeniu rzeczownikowym, אֵ(י)לֵי, zastosowano także do kilku innych miejsc Biblii hebrajskiej.11 Co jednak interesujące, starożytne przekłady bardzo rzadko ją potwierdzają, zazwyczaj nadając słowu inne znaczenie.12 Najlepiej widać to w Iz 57,5.

Przykład 1. Iz 57,5

MT
הַנֵּחָמִים בָּאֵלִים תַּחַת כָּל־עֵץ רַעֲנָן
„Wy, którzy płoniecie żądzą wśród dębów, pod każdym zielonym drzewem”

1QIsaa
הנחמים באלים תחת כול עץ רענן

LXX
οἱ παρακαλοῦντες ἐπὶ τὰ εἴδωλα ὑπὸ δένδρα δασέα
„Wy jesteście tymi, którzy wzywają swoich bożków pod gęstymi drzewami”

Wulgata
qui consolamini in diis subter omne lignum frondosum
„Którzy szukacie pociechy w bożkach pod każdym zielonym drzewem…?”

Peszitta
ܕܡܬܒܝܐܝܢ ܒܦܬܟܪ̈ܐ ܬܚܝܬ ܟܠ ܐܝܠܢ ܕܥܒܐ
„Którzy znajdują pociechę w bożkach, pod każdym drzewem leśnym”

Targum Jonatana
דְפָלְחִין לְטָעְוָתָא תְחוֹת כָל אִילָן עַבוֹף
„Którzy służą bożkom pod każdym liściastym drzewem”

Wszystkie przekłady wyraźnie traktują omawiany wyraz jako liczbę mnogą od אֵל, „bóg”, co bezpośrednio oddaje Wulgata. Większość interpretuje go jednak jako określenie fałszywych bogów, czyli „bożków”; tak postępują Septuaginta, Peszitta i Targum Jonatana.13 Wynika to przede wszystkim z kontekstu. Występuje tu stałe wyrażenie „pod każdym zielonym drzewem”, które w języku tradycji deuteronomistycznej zazwyczaj oznacza niedozwolone miejsce kultu bałwochwalczego.14

Można sądzić, że takie rozumienie wyrazu אלים ułatwiał nie tylko kontekst, lecz także zapis niepełny, będący normą dla liczby mnogiej od אֵל w znaczeniu „bóg, istota boska, anioł”.15 Tymczasem większość współczesnych słowników przyjmuje w tym miejscu znaczenie „terebinty”.16

Jeśli tak, można zacząć rozumieć, dlaczego pisarz okresu Drugiej Świątyni uznałby za istotne ortograficzne rozróżnienie niepełnej i pełnej formy אלי / אילי הצדק w Iz 61,3.17 Gdyby pierwszy człon odczytać jako liczbę mnogą od אֵל, „bóg”, całe wyrażenie można by uznać za mnogą postać Bożego określenia אֱלֹהֵי צִדְקִי z Ps 4,2. Oznaczałoby to, że prorok śmiało przypisuje powracającym Judejczykom cechy i tytuły w innych miejscach zastrzeżone wyłącznie dla Boga. Pytanie, czy fragment rzeczywiście zawiera taką myśl teologiczną, jest problemem egzegetycznym, który mógł skłaniać pisarza do doprecyzowania zapisu. Nabiera to szczególnego znaczenia wobec mesjańskiej perspektywy, w której w późnym okresie Drugiej Świątyni interpretowano całe Iz 61,1–4.

W Iz 1,29 przekłady traktują wyraz אֵ(י)לִים podobnie jak w Iz 57,5.

Przykład 2. Iz 1,29

MT
כִּי יֵבֹשׁוּ מֵאֵילִים אֲשֶׁר חֲמַדְתֶּם
„Zawstydzicie się bowiem z powodu dębów, w których mieliście upodobanie”

1QIsaa
כיא יבושו מאלים אשר חמדתם

LXX
διότι αἰσχυνθήσονται ἐπὶ τοῖς εἰδώλοις αὐτῶν, ἃ αὐτοὶ ἠβούλοντο
„Zawstydzą się bowiem z powodu swoich bożków, których sami pragnęli”

Wulgata
confundentur enim ab idolis quibus sacrificaverunt
„Zostaną bowiem zawstydzeni z powodu bożków, którym składali ofiary”

Peszitta
ܡܛܠ ܕܢܒܗܬܘܢ ܡܢ ܦܬܟܪ̈ܐ ܕܪܓܘ
„Zawstydzą się bowiem z powodu bożków, których pożądali”

Targum Jonatana
אְרֵי תִבַהתֻון מֵאִילָנֵי טָעְוָתָא דְחַמֵידתֻון
„Zawstydzicie się bowiem z powodu drzew bożków, których pragnęliście”

Także tutaj starożytni tłumacze najwyraźniej rozpoznawali liczbę mnogą od „bóg” i zgodnie z kontekstem odnosili ją do bożków. Nie jest więc przypadkiem, że podczas gdy tekst masorecki ma zapis pełny, אֵילִים,18 1QIsaa stosuje w tym miejscu nietypowy dla siebie zapis niepełny, אלים.19 Zasadne wydaje się przypuszczenie, że forma w 1QIsaa nie jest tylko alternatywnym sposobem zapisu. Pisownia niepełna miałaby tu wskazywać, jaki wyraz należy rozpoznać, a więc przekazywać interpretację zgodną z pozostałymi wersjami.

Co ciekawe, różnicy ortograficznej między tekstem masoreckim a 1QIsaa odpowiada rozbieżność przekładów w obrębie tradycji greckiej. Septuaginta oddaje to miejsce jako „z powodu ich bożków”, ἐπὶ τοῖς εἰδώλοις αὐτῶν, natomiast dwie późniejsze rewizje proponują inne rozwiązania. Symmach tłumaczy מאלים jako ἀπὸ τῶν δρυμῶν, „z lasów”. Odpowiada temu podwójne oddanie słowa w Targumie Jonatana: מֵאִילָנֵי טָעְוָתָא, „od drzew bożków”. Są to najwcześniejsze świadectwa rozumienia אֵ(י)לִים jako „drzew” i jedyne takie świadectwa wśród starożytnych przekładów. Dla omawianego zagadnienia ważniejszy jest jednak Akwila, który tłumaczy ἀπὸ [τῶν] ἰσχυρῶν, „od możnych”.

Określenie to można porównać z grecką wersją 2 Krl 24,15, czyli 4 Księgi Królestw 24,15 w numeracji Septuaginty, gdzie oddaje ono wyrażenie אֵילֵי הָאָרֶץ, „przywódcy” lub „dostojnicy kraju”.

Przykład 3. 2 Krl 24,15 (4 Krl 24,15 w LXX)

MT
וְאֵת אולי (אֵילֵי) הָאָרֶץ הוֹלִיךְ גּוֹלָה מִירוּשָׁלַם בָּבֶלָה
„A elitę kraju uprowadził z Jerozolimy na wygnanie do Babilonu”

LXX
καὶ τοὺς ἰσχυροὺς τῆς γῆς ἀπήγαγεν ἀποικεσίαν ἐξ Ιερουσαλημ εἰς Βαβυλῶνα
„A możnych kraju wyprowadził jako przesiedleńców z Jerozolimy do Babilonu”

Wulgata
et iudices terrae duxit in captivitatem de Hierusalem in Babylonem
„A sędziów kraju uprowadził w niewolę z Jerozolimy do Babilonu”

Peszitta
ܘܠܪ̈ܘܪܒܢܐ ܕܐܪܥܐ ܘܐܘܒܠ ܐܢܘܢ ܒܓܠܘܬܐ ܡܢ ܐܘܪܫܠܡ ܠܒܒܠ
„A dostojników kraju — uprowadził ich na wygnanie z Jerozolimy do Babilonu”

Targum Jonatana
וְיָת רַברְבֵי אַרעָא אוֹבֵיל בְגָלֻותָא מִירֻושלַם לְבָבַל
„A przywódców kraju uprowadził na wygnanie z Jerozolimy do Babilonu”

Z historycznego punktu widzenia społeczne określenie אֵילֵי הָאָרֶץ wydaje się znaczeniowo wywodzić od אַיִל, „baran”. Podobnie termin אַלּוּף oznaczał pierwotnie byka, a następnie zyskał znaczenie „przywódca” (np. Rdz 36,15–19; Za 12,5–6). Takie przemiany znaczeń odzwierciedlają społeczno-ekonomiczne realia starożytnego, półkoczowniczego społeczeństwa izraelskiego, w którym status społeczny i prestiż zależały od posiadanych stad owiec i bydła. W każdym razie wszystkie przekłady poprawnie rozumieją אֵילֵי הָאָרֶץ jako określenie wysokich dostojników królestwa Judy.

To samo wyrażenie pojawia się w Ez 17,13, gdzie jest tłumaczone podobnie.

Przykład 4. Ez 17,13

MT
וְאֶת אֵילֵי הָאָרֶץ לָקָח
„Zabrał przywódców kraju”

LXX
καὶ τοὺς ἡγουμένους τῆς γῆς λήμψεται
„I zabierze przywódców kraju”

Wulgata
sed et fortes terrae tollet
„Owszem, zabierze także możnych kraju”

Peszitta
ܘܕܒܪ ܠܫ̈ܠܝܛܐ (ܠܫ̈ܠܝܛܢܐ) ܕܐܪܥܐ
„Uprowadził władców kraju”

Targum Jonatana
וְיָת רַברְבֵי אַרעָא דְבַר
„Dostojników kraju uprowadził” (przekład Leveya)

Różnica w porównaniu z poprzednim fragmentem dotyczy jedynie doboru słownictwa w przekładach greckim i łacińskim. Tym razem Septuaginta stosuje określenie przywódcy politycznego, ἡγούμενος, natomiast Wulgata wybiera przymiotnik oznaczający „możnego”, fortis.

Istotne jest to, że w obu wystąpieniach אֵילֵי הָאָרֶץ pierwszy człon ma pisownię pełną. W 2 Krl 24,15 występuje przy tym wewnątrz tradycji masoreckiej oboczność liter waw i jod.20 Sugeruje to, że hebrajska podstawa przekładu Akwili w Iz 1,29 była podobna do tekstu masoreckiego, a nie do 1QIsaa.

Po omówieniu tych świadectw można powrócić do Iz 61,3 i porównać sposoby, w jakie starożytni tłumacze rozumieli występujące w nim wyrażenie.

Przykład 5. Iz 61,3

MT
וְקֹרָא לָהֶם אֵילֵי הַצֶּדֶק מַטַּע יְהוָה לְהִתְפָּאֵר
„Zostaną nazwani dębami sprawiedliwości, nasadzeniem PANA, aby ukazywać Jego chwałę”

1QIsaa
וקראו להמה אילי הצדק מטע יהוה להתפאר

4QIsam
[וק]רא להם אילי הצדק [מטע יהוה להתפאר]

LXX
καὶ κληθήσονται γενεαὶ δικαιοσύνης, φύτευμα κυρίου εἰς δόξαν
„Zostaną nazwani pokoleniami sprawiedliwości, rośliną Pana ku chwale”

Wulgata
et vocabuntur in ea fortes iustitiae plantatio Domini ad glorificandum
„I zostaną w nim nazwani możnymi sprawiedliwości, nasadzeniem Pana, aby Go uwielbić”

Peszitta
ܢܬܩܪܘܢ ܕܟܪ̈ܐ ܕܙܕܝܩܘܬܐ ܢܨܒܬܗ ܕܡܪܝܐ ܡܫܒܚܬܐ
„Zostaną nazwani «baranami sprawiedliwości», godną chwały rośliną Pana”

Targum Jonatana
וְיִקרוֹן לְהוֹן רַברְבֵי קֻשטָא עַמֵיה דַיוי לְאִשתַבָּחָא
„I nazwą ich książętami sprawiedliwości, ludem Pana, aby był uwielbiony”

Jak wykazano, dwa pozostałe wystąpienia wyrazu, który średniowieczne i współczesne słowniki oraz komentarze rozumieją jako „drzewa”, były w starożytnych przekładach niemal zgodnie interpretowane jako określenie fałszywych „bogów”, stosownie do kontekstu. W tym przypadku przekłady są jednak dalekie od jednomyślności, prawdopodobnie dlatego, że wyrażenie אֵילֵי הַצֶּדֶק wyraźnie odnosi się do ludzi, czyli adresatów proroka.

Po pierwsze, pełny zapis w 1QIsaa, zgodny z tekstem masoreckim,21 zapewne wiąże się z interpretacją Wulgaty i Targumu Jonatana. Obie wersje rozumieją אֵילֵי הַצֶּדֶק w przykładzie (5) podobnie jak אֵילֵי הָאָרֶץ w przykładach (3) i (4), a więc jako określenie elity politycznej.22 Peszitta natomiast oddaje to wyrażenie jako ܕܟܪ̈ܐ ܕܙܕܝܩܘܬܐ. Również zakłada pisownię pełną, lecz interpretuje słowo dosłownie, jako „barany”, nie zaś przenośnie, jako „przywódców”. Wreszcie Septuaginta podaje nietypowe tłumaczenie „pokolenia sprawiedliwości”, γενεαὶ δικαιοσύνης.23

Oba greckie składniki tego wyrażenia występują razem w Księdze Izajasza jeszcze tylko w Iz 51,8, gdzie Bóg przemawia w pierwszej osobie: ἡ δὲ δικαιοσύνη μου εἰς τὸν αἰῶνα ἔσται, τὸ δὲ σωτήριόν μου εἰς γενεὰς γενεῶν — „lecz moja sprawiedliwość będzie trwać na wieki, a moje zbawienie przez pokolenia pokoleń”. Jest to trafny przekład hebrajskiego tekstu zbliżonego do masoreckiego: וְצִדְקָתִי לְעוֹלָם תִּהְיֶה וִישׁוּעָתִי לְדוֹר דּוֹרִים — „lecz moje ocalenie [dosłownie: moja sprawiedliwość] będzie trwać na wieki, a moje zbawienie przez wszystkie pokolenia”. Podobieństwo słownictwa sugeruje, że tłumacz zmierza ku interpretacji teologicznej. Słowa proroka w Iz 61,3 — „Zostaną nazwani pokoleniami sprawiedliwości, rośliną Pana ku chwale” — miałyby nawiązywać do Bożej obietnicy zbawienia z Iz 51,8. Innymi słowy, Boża sprawiedliwość objawi się w losie Jego ludu, a miano, pod którym lud będzie znany wśród narodów, odzwierciedli naturę Boga jako sprawiedliwego Zbawiciela.24

Nasuwa się pytanie, czy ta złożona konstrukcja teologiczna nie miała rozwiązać trudności, na którą tłumacz mógł natrafić w hebrajskim tekście stanowiącym podstawę przekładu. Czy może pośrednio odzwierciedlać wyrażenie אֵלֵי הַצֶּדֶק, zachowane w pierwotnym zapisie 4Q66? Dosłownie oznaczałoby ono „bogów sprawiedliwości”. Stanowiłoby to problem teologiczny nie tylko ze względu na liczbę mnogą, lecz także dlatego, że określenie odniesiono do zwykłych, śmiertelnych Judejczyków. Czy grecki przekład mógł być próbą objaśnienia tego, co tłumacz uznał za zaskakujące przypisanie Bożego tytułu mieszkańcom Jehud? Jeśli tak, Septuaginta pokazuje, jak obecność albo brak jednej litery jod może mieć zasadnicze znaczenie dla sposobu rozumienia tego fragmentu. Ponieważ hebrajska podstawa greckiego przekładu nie jest bezpośrednio dostępna, propozycja ta musi niestety pozostać hipotezą.

4. Wnioski

Niezależnie od sposobu wyjaśnienia wersji greckiej, która pozostaje do pewnego stopnia zagadkowa, istnieją wystarczające podstawy, by uznać, że korektor 4Q66, być może tożsamy z pierwotnym pisarzem, dodając jod, próbował zapobiec odczytaniu אֵ(י)לֵי jako „bogów” lub „istot boskich”. W ten sposób kierował uwagę czytelnika ku innemu spośród znaczeń, jakie wyraz ten mógł mieć w tym kontekście.25 U podstaw poprawki leży więc przekonanie, że całe teologiczne znaczenie fragmentu Pisma może zależeć od troski pisarza o pojedynczą literę jod. Obowiązkiem badacza jest zatem nie pomijać nawet pozornie drobnego wariantu tekstowego. Może on bowiem ujawnić motywacje językowe i idee stojące za starożytnymi tradycjami pisarskimi.

Przekonanie to nie powinno dziwić badaczy judaizmu okresu Drugiej Świątyni ani początków chrześcijaństwa. Inny jego wyraz, choć w odmiennym kontekście i z większym naciskiem na Prawo niż na Proroków, znajduje się w znanych słowach Jezusa z Kazania na górze:

„Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo lub Proroków; nie przyszedłem znieść, lecz wypełnić. Zaprawdę bowiem mówię wam: dopóki nie przeminą niebo i ziemia, ani jedna jota, ani jedna kreska litery (ἰῶτα ἓν, ἢ μία κεραία) nie przeminie z Prawa, aż wszystko się dokona” (Mt 5,17–20).26

Uwaga tłumacza: zachowano podany przez autora zakres Mt 5,17–20; sam przytoczony cytat odpowiada Mt 5,17–18.

Przypisy

Podziękowania autora (*). Artykuł powstał w ramach projektu „Revealing the Sealed Document: Revisiting the Qumran Isaiah Scrolls”, finansowanego przez Israel Science Foundation (ISF 1000/20). Wiele zawdzięcza krytycznym uwagom i opiniom zespołu badawczego, w którego skład wchodzą dr Asaf Gayer, dr Adi Amsterdam, dr Nevo Shimon Vaknin, Beatriz Riestra, Chananya Rothner i Avital Cohen. Autor dziękuje również Israel Antiquities Authority, a szczególnie doktorowi Joemu Uzielowi oraz jego zespołowi Dead Sea Scrolls Unit, za owocną współpracę.

  1. Taka ocena wyjaśniałaby pominięcie tego odczytania w obszernym omówieniu wariantów tekstowych zwojów Izajasza autorstwa Parry’ego (2020). Morrow (1973, 161) odnotowuje wariant, lecz go nie omawia. ↩
  2. Znamienne, że nawet obszerna praca Metzenthina (2010) nie omawia Iz 61,3b, choć kilkakrotnie odwołuje się do Iz 61,1 i następnych. Również Koenig (1982) i Pulikottil (2001), badający wcześniej tendencje egzegetyczne w 1QIsaa, nie omawiają żadnego z miejsc istotnych dla analizowanego tu przypadku. ↩
  3. Barr (1989) pozostaje podstawową pracą dla wszelkich teoretycznych badań ortografii hebrajskiego biblijnego. Khan (2018) przekonująco pokazuje, że rozpowszechnione, jednokierunkowe rozumienie ortografii jako samego odwzorowania mowy jest zbyt uproszczone. Dbałość o poprawną wymowę prowadzi bowiem do prób fonetycznej realizacji osobliwości ortograficznych i innych cech zapisu. O pojęciu „wiedzy ortograficznej” i jego złożonych związkach z czynnikami psycholingwistycznymi zob. Berninger (1994; 1995). ↩
  4. Zob. zasady Akademii Języka Hebrajskiego, reguła II dotycząca samogłoski /o/, oraz towarzyszący komunikat prasowy z 17 czerwca 2017 r. o nowych zasadach pisowni pełnej, wskazujący częste wyrazy objęte zmianami. ↩
  5. Podobny proces dotyczy rozróżnienia między pełną pisownią אישה (= אִישָׁהּ, ʾīˈšɔh), „jej mężczyzna”, czyli mąż, a niepełną אשה (= אִשָּׁה < ʾišˈšɔ), „kobieta”. We współczesnym języku hebrajskim obie formy wymawia się [ʾiša]. ↩
  6. Przykłady odnoszące się do badanego słowa można wskazać w obu zbiorach tekstów. Qimron (2018, 66–67) odnotowuje pełną pisownię słowa „bogowie”, np. ומי בבני האילים w 4Q381 15,6, w przeciwieństwie do konsekwentnie preferowanej w tekście masoreckim pisowni niepełnej, np. בִּבְנֵי אֵלִים w Ps 89,7. Wskazuje również zjawisko odwrotne, czyli niepełny zapis słowa „barany”, אלים, zwłaszcza w 11QTa. Tekst masorecki wyraźnie preferuje oznaczanie pierwszej samogłoski literą jod: 67 wystąpień אֵילִ(י)ם wobec tylko dwóch אֵלִים. Wydania krytyczne Kennicotta (1776–1780) i Ginsburga (1908–1913) również poświadczają liczne warianty ortograficzne tych słów w średniowiecznych kodeksach. Większość porównanych rękopisów jest jednak stosunkowo późna i także w innych miejscach często odbiega od ustalonej pisowni stanowiącej podstawę uwag najstarszych autorytetów masoreckich. ↩
  7. Ze względów tematycznych i składniowych wersety 1–4 można podzielić na wprowadzenie (1a), szereg zdań bezokolicznikowych (1b–3a), nowe określenie (3b) oraz odbudowę miast (4). Podział znajduje oparcie również w analizie kolometrycznej (de Vries 2013), nawet bez przyjmowania wszystkich jej rygorów. Związki kompozycyjne tych części między sobą, z różnymi miejscami Deutero- i Trito-Izajasza oraz innymi tekstami, zwłaszcza z okresu odbudowy po wygnaniu, są złożonym zagadnieniem, którego nie można tu omówić. Zob. np. Gregory (2007); Stromberg (2009). ↩
  8. Oprócz komentarzy i słowników zob. Gignilliat (2011). ↩
  9. W Biblii hebrajskiej terebint bywa łączony z miejscami świętymi lub kultowymi, np. Rdz 35,4; Sdz 6,11.19; 1 Krl 13,14; Ez 6,13; Oz 4,13; 1 Krn 10,12. W Joz 24,26 występuje wariant z podwojoną spółgłoską, אַלָּה. Inne miejsca pokazują jednak, że terebint był także typowym elementem miejscowej flory Palestyny: 2 Sm 18,9.10.14; Iz 1,30; 6,13. ↩
  10. Wariant אַלּוֹן, ʾallōn, z podwojoną spółgłoską, niekiedy zestawiany z אֵלָה (Iz 6,13; Oz 4,13), jest nazwą pospolitą oznaczającą dęby lub terebinty (Rdz 35,8; Iz 2,13; 44,14; Ez 27,6; Am 2,9; Za 11,2). Historycznie hebrajskie אֵלוֹן, ʾēlōn, jest najprawdopodobniej spokrewnione z aramejskim אִילָן, ʾīlɔn, „drzewo”; oba wywodzą się z północno-zachodniosemickiego *ʾiylān. Hebrajski zachował szczegółowe znaczenie „dąb”, poświadczone także w innych językach semickich — por. ugaryckie aln i akadyjskie allānu, występujące od okresu staroakadyjskiego. W aramejskim znaczenie rozszerzyło się do ogólnego „drzewo”. ↩
  11. BDB i HALOT przyjmują znaczenie „drzewo” w Iz 1,29; 57,5; 61,3; Ez 31,14, a także w nazwie miejscowej אֵיל פָּארָן (Rdz 14,6): BDB 18a, hasło IV; HALOT 40a, hasło II *אַיִל. Dla niniejszego rozważania nie ma znaczenia, czy miejsca te są literacko niezależne, czy też powiązane intertekstualnie, jak sugeruje np. Jüngling (1993, zwł. 214–216). ↩
  12. Angielskie przekłady autor zaczerpnął z NRSV (tekst masorecki), NETS (Septuaginta), Douay–Rheims–Challoner (Wulgata), Greenberg i Walter (2012; Peszitta) oraz Stenning (1949; Targum Jonatana; por. Chilton 1987). [Uwaga redakcyjna: polskie przytoczenia zachowują brzmienie angielskich przekładów wybranych przez autora. W przykładzie 1 łacińskie in diis oznacza dosłownie „w bogach”, choć przytoczony przekład angielski ma „w bożkach”. W przykładzie 2 hebrajskie יֵבֹשׁוּ ma formę trzeciej osoby liczby mnogiej („zawstydzą się”), natomiast cytowany przez autora NRSV stosuje drugą osobę („zawstydzicie się”).] ↩
  13. Taki odpowiednik nie jest oczywisty. Przekłady nie stosują go nawet tam, gdzie אֵל wyraźnie oznacza bożka, np. w Iz 44,10.15.17. W Septuagincie εἴδωλον oddaje אֵל jedynie w omawianych miejscach, choć służy także do tłumaczenia pokrewnych określeń אֱלֹהַּ i אֱלִיל. ↩
  14. Pwt 12,2; 1 Krl 14,23; 2 Krl 16,4 (paralelnie 2 Krn 28,4); 17,10; Jr 2,20; 3,6.13; 17,2; Ez 6,13. ↩
  15. W hebrajskim qumrańskim אלים, zapisywane również אילים, może oznaczać istoty anielskie. Wskazuje na to paralelizm antytetyczny z אנשים, „ludzie”, np. w 1QM 1,10–11 i 4Q511 10,11. Podobnie Septuaginta raz tłumaczy אֵל jako ἄγγελος, „anioł” (Hi 20,15). ↩
  16. W tym przypadku pisownię słowa potwierdza uwaga masorecka w Kodeksie z Aleppo, zestawiająca je z identycznie zapisanym באלים w Wj 15,11. Ginsburg (1911b, 79) nie odnotowuje więc rękopisu z pisownią pełną. Kennicott (1780, 73) podaje natomiast liczne zapisy pełne, co świadczy jedynie o niższej, z perspektywy masoreckiej, jakości jego źródeł. ↩
  17. O ile mi wiadomo, jedynym badaczem, który wcześniej rozważał taką możliwość, choć ostrożnie i bez odwołania do nieopublikowanego jeszcze 4Q66, był Sanders (1975, 84–85 [= 2019, 51]). ↩
  18. W Kodeksie z Aleppo brak jednak uwagi masoreckiej zabezpieczającej tę pisownię. Kennicott (1780, 3) i Ginsburg (1911b, 7) odnotowują pewną zmienność ortograficzną. ↩
  19. Kutscher (1974, 152–153) rzeczywiście podkreśla niekonsekwentne stosowanie jod jako litery oznaczającej samogłoskę w 1QIsaa. Jego omówienie obejmuje jednak zapis różnych samogłosek, zarówno i, jak i e, o różnym pochodzeniu historycznym, w tym dawnych dyftongów. W rzeczywistości 1QIsaa poświadcza tylko jeden wyraz, w którym samogłoskę powstałą z *ay > ē zapisuje się niepełnie — formy liczby mnogiej słowa „jajo”: בצים (9,29) wobec masoreckiego בֵּיצִים (Iz 10,14); בצי … מבציהמה (48,15–16; podobnie 1QIsab 25,21–22) wobec בֵּיצֵי … מִבֵּיצֵיהֶם (Iz 59,5). Por. masoreckie הַבֵּיצִים (Pwt 22,6) i בצים w 4QpaleoDeutr (4Q45) 27–29,6 (DJD 9, 143 i tabl. XXXV); 11QTa 65,3. Rozpowszechnienie pisowni niepełnej mogłoby sugerować odmienną wokalizację, np. bāṣīm zamiast bēṣīm, od liczby pojedynczej bēṣɔ < *bayṣā; zob. Bauer i Leander (1922, 202, §17l). ↩
  20. Ginsburg nie odnotowuje zapisów niepełnych w 2 Krl 24,15 (1911a, 427) ani w Ez 17,13 (1911b, 250). Kennicott podaje jednak formę אלי dla Ez 17,13 (1780, 194). ↩
  21. W Kodeksie z Aleppo słowo nie jest opatrzone uwagą masorecką. Według Ginsburga (1911b, 85) większość rękopisów i wydań tekstu masoreckiego stosuje zapis pełny; niepełny występuje tylko w bardzo nielicznych późnych źródłach (por. Kennicott 1780, 79). ↩
  22. W komentarzu do Izajasza Hieronim podaje transkrypcję hebrajskiego wyrazu, ele, i zauważa, że „każda sylaba jest wydłużona” (Scheck 2015, 787; łaciński tekst vel iuxta Hebraicum ele, per extensam utramque syllabam, zob. Adriaen 1963, 708). Uwaga wprost odnosi się jedynie do wymowy [ʔeːleː]. Czy może jednak sugerować, że w tekście hebrajskim Hieronima obie samogłoski zapisano pełnie, czyli אילי, tak jak w tekście masoreckim i 1QIsaa? ↩
  23. Ottley (1904–1906, 2:369) wyjaśnia γενεαί jako próbę oddania „dębów” rozumianych tu jako „symbol życia sprawiedliwych” (Skinner). Jest to jednak wyjaśnienie bardzo wymuszone. Penner (2020, 629) nie komentuje zagadkowego greckiego sformułowania. ↩
  24. Inne wyjaśnienia proponują Baer (2001, 195–196; za nim Spans 2012, 55) oraz Kagan (2018, 21–23; tę część pominięto w opublikowanej wersji jego pracy magisterskiej). Według Kagana greckie tłumaczenie trafnie oddaje hebrajskie wyrażenie jako „prawowici dziedzice”. Zrównuje on אֵילֵי הַצֶּדֶק z צֶמַח צְדָקָה (Jr 23,5), rozumiejąc pierwszy człon jako potomstwo, dosłownie „roślinę, drzewo”, a drugi jako określenie prawa do dziedziczenia. [Uwaga redakcyjna: w oryginale podano Jr 23,5. Przytoczone wyrażenie צֶמַח צְדָקָה występuje w Jr 33,15; w Jr 23,5 znajduje się podobne wyrażenie צֶמַח צַדִּיק.] ↩
  25. Niestety zapis pełny nadal jest sam w sobie wieloznaczny. Nie można więc z pewnością stwierdzić, który z homonimów wybierał pisarz: „barany”, „przywódcy” czy „drzewa”. Wszystkie te znaczenia można przypisać formie אילי i wszystkie są poświadczone w omówionych przekładach. ↩
  26. O hebrajskich określeniach יוד i קוץ, leżących u podstaw greckiego wyrażenia, zob. Kister (2021). ↩

Bibliografia oryginału

Uwaga redakcyjna: poprawiono potwierdzone błędy bibliograficzne oryginału — daty publikacji prac Metzenthina (2010) i Pennera (2020), pisownię nazwiska Achenbacha oraz oczywiste literówki. Uzupełniono także opis pracy Kutschera (1974), przywołanej w przypisie 19, lecz pominiętej w bibliografii oryginału.

Achenbach, Reinhard. 2015. ‘11QMelki-Zedek und der Repräsentant Zions in Jesaja 61’. In Jesus, Paulus und die Texte von Qumran, edited by Jörg Frey, Enno Edzard Popkes, and Sophie Tätweiler, 383–92. Tübingen: Mohr Siebeck.

Adriaen, Marc. 1963. S. Hieronymi presbyteri opera, pars I: Opera exegetica, 2A: Commentariorum in Esaiam libri XII–XVIII. Corpus Christianorum: Series Latina 73A. Turnhout: Brepols.

Baer, David A. 2001. When We All Go Home: Translation and Theology in LXX Isaiah 56–66. Journal for the Study of the Old Testament Supplement 318. Sheffield: Sheffield Academic Press.

Barr, James. 1989. The Variable Spellings of the Hebrew Bible. The Schweich Lectures of the British Academy 1986. Oxford: Oxford University Press.

Bauer, Hans, and Pontus Leander. 1922. Historische Grammatik der hebräischen Sprache des Alten Testamentes. Halle: Max Niemeyer.

Berninger, Virginia Wise (ed.). 1994. The Varieties of Orthographic Knowledge I: Theoretical and Developmental Issues. Neuropsychology and Cognition 8. Dordrecht: Springer.

———. 1995. The Varieties of Orthographic Knowledge II: Relationships to Phonology, Reading, and Writing. Neuropsychology and Cognition 11. Dordrecht: Springer.

Chilton, Bruce D. 1987. The Isaiah Targum: Introduction, Translation, Apparatus and Notes. The Aramaic Bible 11. Wilmington, DE: Michael Glazier.

Collins, John J. 1997. ‘A Herald of Good Tidings: Isaiah 61:1–3 and its Actualization in the Dead Sea Scrolls’. In The Quest for Context and Meaning: Studies in Biblical Intertextuality in Honor of James A. Sanders, edited by Craig A. Evans and Shemaryahu Talmon, 225–40. Biblical Interpretation Series 28. Leiden: Brill.

De Vries, Pieter. 2013. ‘Structural Analysis of Isaiah 61 with a Special Focus on Verses 1–3’. Old Testament Essays 26/2: 298–314.

Flusser, David. 1960. ‘Blessed are the poor in spirit…’. Israel Exploration Journal 10: 1–13 (reprinted in David Flusser, Judaism and the Origins of Christianity, 103–14. Jerusalem: Magnes Press, 1988).

Gignilliat, Mark. 2011. ‘Oaks of Righteousness for His Glory: Horticulture and Renewal in Isaiah 61,1–4’. Zeitschrift für die Alttestamentliche Wissenschaft 123/3: 391–405.

Ginsburg, Christian David. 1911a. Prophetae priores. London: Bible Society.

———. 1911b. Prophetae posteriores. London: Bible Society.

Greenberg, Gillian, Donald M. Walter (trans.), George A. Kiraz, and Joseph Bali (eds). 2012. The Syriac Peshitta Bible with English Translation: Isaiah. Antioch Bible. Piscataway, NJ: Gorgias.

Gregory, Bradley C. 2007. ‘The Postexilic Exile in Third Isaiah: Isaiah 61:1–3 in Light of Second Temple Hermeneutics’. Journal of Biblical Literature 126/3: 475–96.

Jüngling, Hans-Winfried. 1993. ‘Die Eichen der Gerechtigkeit: “Protojesajanisches” in Jes 61’. In Biblische Theologie und gesellschaftlicher Wandel für Norbert Lohfink, edited by Georg Braulik et al., 199–219. Freiburg: Herder.

Kagan, Itai. 2018. ‘The Evolution of the Idiom “True Plant” in Second Temple Literature: Inheritance, Election and Righteousness’. MA Thesis, The Hebrew University of Jerusalem (published in revised form as ‘“A Rightful Plant Forever”: The Evolution of a Phrase in Second Temple Literature’, Meghillot 15 [2020–2021]: 203–47). [Hebrew]

Kennicott, Benjamin. 1776–1780. Vetus Testamentum Hebraicum cum variis lectionibus. 2 vols. Oxford: Clarendon.

Khan, Geoffrey. 2018. ‘Orthoepy in the Tiberian Reading Tradition of the Hebrew Bible and Its Historical Roots in the Second Temple Period’. Vetus Testamentum 68/3: 378–401.

Kister, Menahem. 2021. ‘Jots and Tittles: Literary Units, Sayings, and Expressions in Rabbinic Literature and the Gospels’. Eretz Israel 34 (Ada Yardeni Volume): 147–55. [Hebrew]

Koenig, Jean. 1982. L’herméneutique analogique du judaisme antique d’après les témoins textuels d’Isaie. Vetus Testamentum Supplement 33. Leiden: Brill.

Kutscher, Eduard Yechezkel. 1974. The Language and Linguistic Background of the Isaiah Scroll (1QIsaa). Studies on the Texts of the Desert of Judah 6. Leiden: Brill. [Uzupełnienie redakcyjne do przypisu 19.]

Lange, Armin. 2009. Handbuch der Textfunde vom Toten Meer 1: Die Handschriften biblischer Bücher von Qumran und den anderen Fundorten. Tübingen: Mohr Siebeck.

Metzenthin, Christian. 2010. Jesaja-Auslegung in Qumran. Abhandlungen zur Theologie des Alten und Neuen Testaments 98. Zurich: Theologischer Verlag.

Miller, Merrill P. 1969. ‘The Function of Isa 61:1–2 in 11Q Melchizedek’. Journal of Biblical Literature 88/4: 467–69.

Morrow, Francis J. 1973. ‘The Text of Isaiah at Qumran’. PhD dissertation, Catholic University of America.

Neirynck, Frans. 1997. ‘Q 6,20b–21; 7,22 and Isaiah 61’. In The Scriptures in the Gospels, edited by Christopher M. Tuckett, 27–64. Bibliotheca Ephemeridum Theologicarum Lovaniensium 131. Leuven: Leuven University Press and Peeters.

Ottley, Richard R. 1904–1906. The Book of Isaiah According to the Septuagint (Codex Alexandrinus). 2 vols. London: Clay and Sons and Cambridge University Press.

Parry, Donald W. 2020. Exploring the Isaiah Scrolls and Their Textual Variants. Supplements to the Textual History of the Bible 3. Leiden: Brill.

Penner, Ken M. 2020. Isaiah. Septuagint Commentary Series. Leiden: Brill.

Pulikottil, Paulson. 2001. Transmission of Biblical Texts in Qumran: The Case of the Large Isaiah Scroll 1QIsa a. Journal for the Study of the Pseudepigrapha Supplement Series 34. Sheffield: Sheffield Academic Press.

Qimron, Elisha. 2018. A Grammar of the Hebrew of the Dead Sea Scrolls. Jerusalem: Yad Ben-Zvi.

Rosik, Mariusz, and Victor Onwukeme. 2002. ‘Function of Isa 61,1–2 and 58,6 in Luke’s Programmatic Passage (Lk 4,16–30)’. Polish Journal of Biblical Research 2/1: 67–82.

Sanders, James A. 1975. ‘From Is 61 to Luke 4’. In Christianity, Judaism and Other Greco-Roman Cults: Studies for Morton Smith at Sixty, 4 vols., edited by Jacob Neusner, 1:75–106. Studies in Judaism in Late Antiquity 12. Leiden: Brill (reprinted in James A. Sanders, Scripture in Its Historical Contexts II: Exegesis, Hermeneutics, and Theology, 47–71. Tübingen: Mohr Siebeck, 2019).

Scheck, Thomas P. 2015. St. Jerome: Commentary on Isaiah, Including St. Jerome’s Translation of Origen’s Homilies 1–9 on Isaiah. New York and Mahwah, NJ: The Newman Press.

Skehan, Patrick W. 1978. ‘Qumrân: IV. Littérature: A. Textes bibliques’. Supplément au Dictionnaire de la Bible 9/51: 805–22.

Skehan, Patrick W., and Eugene Ulrich. 1997. ‘Isaiah’. In Qumran Cave 4, X: The Prophets, 7–143, pls I–XXIII. Discoveries in the Judaean Desert 15. Oxford: Clarendon.

Spans, Andrea. 2012. ‘Eine prophetische Gruppe in Zion und ein priesterlicher Übersetzer in der Diaspora: Zur Deutung der Sprecheridentität in Jes 61 MT und Jes 61 LXX’. Biblische Notizen 152: 35–66.

Stenning, John F. 1949. The Targum of Isaiah. Oxford: Clarendon.

Stromberg, Jacob. 2009. ‘An Inner-Isaianic Reading of Isaiah 61:1–3’. In Interpreting Isaiah: Issues and Approaches, edited by David G. Firth and Hugh G. M. Williamson, 261–72. Nottingham: Apollos and Downers Grove, IL: InterVarsity Press.

Newsletter Exegeo.pl

Bądź na bieżąco

Odkrywaj nowe publikacje Exegeo.pl, które pomagają lepiej rozumieć Biblię. Zapisz się, aby otrzymywać informacje o artykułach, seriach tematycznych i materiałach do pogłębionego studium.

Poruszamy w nich między innymi:

  • Znaczenie fragmentów Biblii w ich kontekście.
  • Pytania dotyczące wiary i interpretacji Pisma.
  • Języki biblijne i różnice między przekładami.
  • Przesłanie tekstu i jego znaczenie dla współczesnego czytelnika.

W każdej chwili możesz zrezygnować z subskrypcji.