Prawo w rękach Mesjasza — jakiej sprawiedliwości Jezus oczekuje od swoich uczniów?

Stylizowane tablice Prawa na granatowym tle z napisem „Prawo w rękach Mesjasza” — seria Jezus i Prawo, Mt 5,17–20.

Jezus i Prawo — część 1

Czy znajomość Bożych przykazań i gorliwość w ich objaśnianiu zawsze idą w parze z życiem zgodnym z wolą Boga? W Kazaniu na górze Jezus wyjaśnia, że sama znajomość przykazań nie wystarcza. Potrzebne jest również posłuszeństwo obejmujące zarówno czyny, jak i intencje człowieka. Aby zrozumieć Jego słowa, trzeba ustalić, co oznacza wypełnienie Prawa w Jego misji i jak wiąże się ono z postępowaniem uczniów. Wyjaśnienia dostarcza dalszy ciąg Kazania na górze, w którym mowa o gniewie, pojednaniu, prawdomówności i miłości nieprzyjaciół.

Dlaczego słowa Jezusa wymagają wyjaśnienia?

W Kazaniu na górze, zapisanym w rozdziałach 5–7 Ewangelii Mateusza, Jezus naucza, jak Jego uczniowie mają żyć zgodnie z wolą Boga. Wyjaśnia między innymi, jak powinni odnosić się do innych ludzi, modlić się i traktować dobra materialne. Jego pouczenia dotyczą zarówno czynów, jak i intencji, które skłaniają człowieka do działania. Na początku opowiadania ewangelista zaznacza, że Jezus wchodzi na górę, siada i zaczyna nauczać uczniów, którzy do Niego podchodzą (Mt 5,1–2). Nie są oni jednak jedynymi słuchaczami. Zakończenie mowy opisuje zdumienie tłumów, ponieważ Jezus naucza z autorytetem (Mt 7,28–29). Jezus wyjaśnia zatem swoim uczniom, czego od nich oczekuje. Słuchające Go tłumy również dowiadują się, że przyjęcie Jego nauczania wymaga zmiany postępowania, a nie tylko uznania słuszności wypowiedzianych słów.

W tej mowie znajduje się wypowiedź, która nie pozwala sprowadzić uczniostwa do samego zainteresowania nauczaniem Jezusa:

„Mówię wam bowiem, że jeśli wasza sprawiedliwość nie przewyższy [sprawiedliwości] znawców Prawa i faryzeuszów, nie wejdziecie do Królestwa Niebios”.

Mt 5,20 · SNPD

Jezus łączy tutaj sprawiedliwość z wejściem do Królestwa Niebios. Nie przedstawia więc dodatkowego wymagania przeznaczonego wyłącznie dla osób szczególnie gorliwych. Ostrzega, że sposób postępowania ma znaczenie dla udziału człowieka w królestwie, o którym naucza. Sama deklaracja przynależności do Jego uczniów nie rozstrzyga jeszcze o wierności Bogu.

Dlaczego porównanie dotyczy znawców Prawa i faryzeuszy? Znawcy Prawa zajmowali się objaśnianiem Pism i wynikających z nich obowiązków. Faryzeusze tworzyli natomiast środowisko religijne przywiązujące dużą wagę do przestrzegania Tory. W tym kontekście Tora oznacza Pięcioksiąg, czyli pierwszych pięć ksiąg Biblii. Zawiera on opowiadania o początkach Izraela i jego relacji z Bogiem oraz przykazania regulujące życie tego ludu. Nazwy „znawcy Prawa” i „faryzeusze” nie oznaczają tej samej grupy, chociaż mogły odnosić się do tych samych osób.

Punktem odniesienia stają się zatem ludzie kojarzeni ze znajomością Bożych wymagań i troską o ich przestrzeganie. Tym bardziej potrzebne jest wyjaśnienie, dlaczego Jezus oczekuje od uczniów czegoś więcej. Czy mają wykonywać większą liczbę praktyk religijnych? Czy powinni jeszcze dokładniej rozważać każdy przepis? A może problem dotyczy związku między znajomością przykazań a rzeczywistym postępowaniem?

W zrozumieniu tego porównania pomaga kolejność pouczeń. Najpierw Jezus wyjaśnia, w jakim celu przyszedł i co Jego misja oznacza dla Prawa i Proroków (Mt 5,17). Następnie zapewnia o trwałości Prawa oraz mówi o przestrzeganiu przykazań i przekazywaniu ich innym (Mt 5,18–19). Na tym tle wypowiada ostrzeżenie o sprawiedliwości uczniów (Mt 5,20). W dalszej części rozdziału pokazuje, jak ma się ona wyrażać w relacjach z ludźmi, między innymi w pojednaniu z bratem, wierności małżeńskiej i miłości nieprzyjaciół. Słów o większej sprawiedliwości nie można więc traktować jako oderwanej oceny wszystkich faryzeuszy. Należy je rozpatrywać w związku z tym, co Jezus mówi o swojej misji i o odpowiedzialności uczniów.

„Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić”

Początkiem tego wyjaśnienia jest wypowiedź z Mt 5,17:

„Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo lub proroków; nie przyszedłem znieść, ale wypełnić”.

Mt 5,17 · SNPD

Wyrażenie „Prawo lub proroków” odnosi się do Pism Izraela, na których opierało się życie religijne słuchaczy Jezusa. Zawierają one zarówno przykazania, jak i Boże obietnice. Dlatego wyjaśnienie słowa „wypełnić” wymaga uwzględnienia obu tych treści. Trzeba zbadać, jak Jezus naucza przestrzegania przykazań oraz jak w Jego działalności spełniają się zapowiedzi Pism.

Zanim jednak zostanie wyjaśnione znaczenie słowa „wypełnić”, należy zwrócić uwagę na to, czemu Jezus wyraźnie zaprzecza: nie przyszedł znieść Prawa ani Proroków. Grecki czasownik καταλύω (katalýō), przetłumaczony tutaj jako „znieść”, w odniesieniu do prawa oznacza jego uchylenie lub pozbawienie mocy obowiązującej. Takie znaczenie słownik BDAG wskazuje dla Mt 5,17. Jezus zaprzecza więc, jakoby celem Jego przyjścia było unieważnienie Prawa i Proroków. Nie ogłasza, że Pisma Izraela utraciły znaczenie i odtąd słuchacze mogą pomijać zawarte w nich pouczenia.1

Przeciwstawiony mu czasownik πληρόω (plēróō) wymaga dokładniejszego omówienia. Polskie słowo „wypełnić” może oznaczać zarówno wykonanie obowiązku, jak i spełnienie obietnicy. Także grecki wyraz nie ma jednego znaczenia, które można bez dalszej analizy zastosować do każdej wypowiedzi. W objaśnieniu Mt 5,17 słownik BDAG wymienia kilka możliwych sposobów rozumienia tego czasownika: wykonanie tego, co zostało nakazane, ukazanie właściwego znaczenia albo doprowadzenie do pełni. Słownik nie rozstrzyga, że w tym wersecie występują naraz wszystkie te znaczenia. Wskazuje, że wybór między nimi zależy od kontekstu, czyli od treści całej wypowiedzi oraz jej związku z pozostałym nauczaniem Jezusa.1

Nie wystarczy zatem odwołać się do obrazu napełniania pustego naczynia i na tej podstawie uznać, że Prawo było dotąd pozbawione treści. Nie wystarczy też założyć, że „wypełnić” musi tutaj znaczyć wyłącznie wykonać wszystkie przepisy. Trzeba sprawdzić, jak ewangelista przedstawia misję Jezusa i do czego prowadzi omawiana wypowiedź w Kazaniu na górze.

W Ewangelii Mateusza spełnienie zapowiedzi Pism jest powracającym tematem opowiadania o Jezusie. Ważną wskazówkę zawierają również Jego słowa: „wszyscy prorocy oraz Prawo prorokowali aż do Jana” (Mt 11,13; SNPD). Wypowiedź ta pojawia się w pouczeniu o Janie Chrzcicielu i jego roli. Jezus mówi tu o Prawie wraz z prorokami jako o świadectwie zapowiadającym przyszłe działanie Boga. Oznacza to, że Pięcioksiąg zawiera nie tylko przykazania, lecz także zapowiedzi.

Spełnienie zapowiedzi Pism nie wyczerpuje jednak tego, co należy uwzględnić przy wyjaśnianiu Mt 5,17. W dalszej części Kazania na górze Jezus objaśnia przykazania i pokazuje, jakiego postępowania wymagają od człowieka. Powracające zestawienie „Słyszeliście, że powiedziano…” oraz „Ja wam natomiast mówię…” kieruje uwagę na Jego autorytet w wyjaśnianiu Bożej woli. Jezus nie poprzestaje na zapewnieniu, że sam przestrzega Prawa. Uczy słuchaczy rozumieć jego wymagania i stosować je we własnym życiu.

Widać to w pouczeniu dotyczącym zabójstwa (Mt 5,21–26). Jezus przywołuje przykazanie, a następnie mówi o gniewie, znieważaniu brata i konieczności pojednania. Wyjaśnia w ten sposób, że odpowiedzialność wobec bliźniego nie kończy się na powstrzymaniu się od odebrania mu życia. Obejmuje również sposób odnoszenia się do niego oraz gotowość do naprawienia naruszonej relacji. Podobnie przykazanie dotyczące cudzołóstwa zostaje powiązane z pożądliwym spojrzeniem (Mt 5,27–28). Pouczenie sięga więc także pragnień człowieka, a nie tylko jego widocznych czynów.

Przytoczone pouczenia przemawiają za rozumieniem „wypełnienia” również jako odsłonięcia pełnego znaczenia Prawa i wskazania, jak należy urzeczywistniać Bożą wolę. Po słowach „nie przyszedłem znieść, ale wypełnić” Jezus przywołuje konkretne przykazania i objaśnia, czego wymagają one od człowieka. W ten sposób pokazuje słuchaczom, że posłuszeństwo Bogu obejmuje zarówno czyny, jak i stosunek do drugiego człowieka oraz pragnienia serca. To właśnie związek słów z Mt 5,17 z następującymi po nich wyjaśnieniami pozwala dostrzec w „wypełnieniu” także rolę Jezusa jako nauczyciela ukazującego znaczenie Prawa.

Nie oznacza to jednak, że grecki czasownik πληρόω zawsze należy tłumaczyć jako „objaśniać”. Nie należy też oddzielać nauczania Jezusa od spełniania się zapowiedzi Pism w Jego misji. Badacze różnie określają znaczenie tych aspektów: jedni podkreślają przede wszystkim spełnienie zapowiedzi, inni większą wagę przypisują objaśnieniu i realizacji wymagań Prawa. Dlatego interpretacja przyjęta w tym artykule opiera się na sposobie, w jaki Jezus rozwija swoje nauczanie, i nie jest przedstawiana jako jedyne bezsporne znaczenie tego słowa.2

Również poszczególne pouczenia z Mt 5,21–48 wymagają uważnego rozpatrzenia. Nie wszystkie można opisać po prostu jako poprawianie błędnych komentarzy do Tory, ponieważ Jezus przytacza także same przykazania, a następnie wypowiada własne wymagania. Dotyczy to między innymi słów o rozwodzie, przysięgach i odwecie. W każdym przypadku trzeba porównać przywołany przepis z całym pouczeniem Jezusa, aby ustalić, jak wyjaśnia On obowiązki uczniów. Sama formuła „Ja wam natomiast mówię” wskazuje na Jego autorytet, ale nie rozstrzyga jeszcze, w jaki sposób każda z tych wypowiedzi odnosi się do wcześniejszego przepisu.3

Dlaczego Jezus mówi o jocie i kresce?

Po wyjaśnieniu celu swojej misji Jezus zapewnia o trwałości Prawa (Mt 5,18). Posługuje się przy tym obrazem, który podkreśla znaczenie nawet najdrobniejszych elementów jego zapisu:

„Zapewniam was bowiem: Dopóki nie przeminie niebo i ziemia, nie przeminie ani jedna jota lub ani jedna kreska z Prawa – aż wszystko się stanie”.

Mt 5,18 · SNPD

Jezus zestawia trwanie nieba i ziemi z trwałością najdrobniejszych znaków pisma. Określenie „niebo i ziemia” oznacza tutaj cały świat, w którym żyje człowiek. Natomiast jota i kreska kierują uwagę na szczegóły zapisu, które podczas lektury Prawa łatwo byłoby przeoczyć. Porównanie tego, co ogromne, z tym, co tak niewielkie, podkreśla, że nawet najmniejszych elementów Prawa nie można uznać za pozbawione znaczenia.

W greckim tekście Ewangelii występuje słowo ἰῶτα (iōta), czyli nazwa greckiej litery „jota”. Ponieważ Jezus mówi o Prawie, określenie to zwykle rozumie się jako nawiązanie do hebrajskiej litery jod (י), najmniejszej litery alfabetu hebrajskiego. Należy więc odróżnić grecką nazwę użytą w zapisie Ewangelii od hebrajskiej litery, do której odnosi się ten obraz. Z kolei „kreska” oznacza drobny element kształtu litery, na przykład niewielki występ lub zakończenie jej linii. Nie jest to nazwa kolejnej litery. Choć dokładne wskazanie przywołanego szczegółu pozostaje niepewne, zestawienie obu określeń jest zrozumiałe: Jezus mówi najpierw o najmniejszej literze, a następnie o jeszcze drobniejszym elemencie jej zapisu.

Jak w takim razie rozumieć końcowe słowa „aż wszystko się stanie”? Wskazują one, że zapewnienie o trwałości Prawa pozostaje związane z urzeczywistnieniem Bożego zamysłu. Wypowiedź nie wymienia jednak jednego wydarzenia, po którym uczniowie mogliby uznać całe Prawo za nieistotne. Nie pada w niej na przykład stwierdzenie, że po śmierci Jezusa wolno przestać kierować się objawioną wolą Boga. Takiego wniosku nie można dopisać do tekstu tylko na podstawie słowa „aż”.

Jednocześnie werset ten nie jest szczegółową odpowiedzią na wszystkie pytania o stosowanie przepisów Tory przez chrześcijan. Aby rozważyć określone przykazanie, trzeba uwzględnić to, czego Jezus naucza na jego temat, oraz świadectwo pozostałych pism Nowego Testamentu. W następnym wersecie Jezus przechodzi od zapewnienia o trwałości Prawa do pouczenia o tym, jak słuchacze mają traktować zawarte w nim przykazania.

Postępowanie powinno być zgodne z nauczaniem

Słowem „zatem” Jezus nawiązuje do wcześniejszego zapewnienia o trwałości Prawa i wyjaśnia, co wynika z niego dla Jego słuchaczy. Skoro przykazania zachowują znaczenie, nie wolno ich uchylać ani uczyć innych, że można je lekceważyć. Jezus przeciwstawia takiej postawie przestrzeganie przykazań i nauczanie innych, aby również zgodnie z nimi postępowali:

„Kto zatem rozwiąże jedno z tych przykazań, choćby najmniejsze, i tak będzie nauczał ludzi, najmniejszym będzie nazwany w Królestwie Niebios, a kto będzie stosował i nauczał, ten będzie nazwany wielkim w Królestwie Niebios”.

Mt 5,19 · SNPD

W obu opisanych przypadkach znaczenie ma także wpływ na innych ludzi. Człowiek uchylający przykazanie przekazuje słuchaczom, że nie muszą go przestrzegać. Natomiast ten, kto sam je wykonuje i naucza, pomaga innym postępować zgodnie z Bożą wolą. Jezus wymaga więc nie tylko trafnego objaśniania przykazań, lecz także ich stosowania przez osobę, która podejmuje się nauczania.

Mówiąc o „tych przykazaniach”, Jezus nawiązuje do Prawa, o którego trwałości zapewnił w poprzednim wersecie. Nie pozostawia jednak słuchaczy z samym nakazem przestrzegania przykazań. W dalszej części Kazania na górze wyjaśnia, jak mają się nimi kierować w codziennym życiu. Jego pouczenia obejmują zarówno czyny, jak i intencje oraz stosunek do drugiego człowieka. Uczniowie mają więc poznawać wymagania Prawa w świetle nauczania Jezusa, który odsłania ich znaczenie i wskazuje, jak je stosować.

W przekładzie dosłownym pojawia się sformułowanie „rozwiąże jedno z tych przykazań”. Nie chodzi tu o rozwiązanie trudności interpretacyjnej. Użyty w Mt 5,19 grecki czasownik λύω (lýō) oznacza tutaj uchylenie lub unieważnienie przykazania. Takie znaczenie wskazuje dla tego wersetu słownik BDAG. Jezus ostrzega więc przed takim postępowaniem i nauczaniem, które odbiera przykazaniu obowiązujący charakter. Praktyczny skutek polega na tym, że człowiek sam przestaje się nim kierować i zachęca do tego innych.1

W drugiej części wersetu znajduje się natomiast czasownik ποιέω (poiéō), oznaczający „czynić” lub „wykonywać”. Jest to inny wyraz niż πληρόω użyte w wypowiedzi o misji Jezusa. Rozróżnienie pomaga uniknąć nieporozumienia, do którego mogłoby prowadzić polskie słowo „wypełniać”, stosowane niekiedy w obu miejscach. W wersecie 17 Jezus mówi o swojej misji wobec Prawa i Proroków, a w wersecie 19 o wykonywaniu przykazań przez człowieka, który ich naucza. Różnica między tymi czasownikami nie oznacza jednak, że misja Jezusa i postępowanie uczniów są od siebie niezależne. W jednej wypowiedzi Jezus mówi zarówno o tym, co sam przyszedł uczynić, jak i o tym, jak mają żyć ci, którzy Go słuchają.

Nazwanie człowieka „najmniejszym” w królestwie niebios jest w tej wypowiedzi wyraźnie negatywną oceną jego postępowania i nauczania. Jezus zestawia lekceważenie choćby najmniejszego przykazania z poniżeniem tego, kto je uchyla i uczy tak innych. Nie przedstawia takiej postawy jako dopuszczalnej drogi, która zapewnia wejście do królestwa, choćby na najniższej pozycji. Powagę ostrzeżenia podkreśla następny werset, w którym Jezus mówi, że bez sprawiedliwości przewyższającej sprawiedliwość znawców Prawa i faryzeuszy uczniowie nie wejdą do królestwa niebios (Mt 5,20). Badacze różnią się w ocenie, czy samo określenie „najmniejszy” oznacza już wykluczenie z królestwa.4 Niezależnie od tego sporu oba wersety wymagają potraktowania przykazań z pełną odpowiedzialnością. Nie dają podstaw do uspokajającego wniosku, że ich uchylanie i nakłanianie innych do podobnego postępowania pozostanie bez poważnych konsekwencji.

Te pouczenia pozwalają odpowiedzieć na pytanie postawione na początku artykułu. Skoro Jezus oczekuje zgodności między nauczaniem a czynami, większej sprawiedliwości nie można oceniać wyłącznie na podstawie wiedzy religijnej. Trzeba sprawdzić, jak znajomość Bożych wymagań przejawia się w rzeczywistym życiu.

Na czym polega większa sprawiedliwość uczniów?

Słowo „sprawiedliwość” może kojarzyć się przede wszystkim ze sprawiedliwym wyrokiem sądu lub bezstronną oceną ludzkiego postępowania. W Mt 5,20 jego znaczenie jest jednak szersze. Greckie δικαιοσύνη (dikaiosýnē) odnosi się tutaj do prawości człowieka, czyli postępowania odpowiadającego Bożym wymaganiom.1 Pytanie dotyczy więc tego, czy człowiek rzeczywiście kieruje się wolą Boga, a nie jedynie tego, czy uchodzi za osobę religijną.

Jezus wymaga od uczniów sprawiedliwości przewyższającej sprawiedliwość znawców Prawa i faryzeuszy. Na czym ma polegać ta różnica? Wyjaśniają to dalsze pouczenia Kazania na górze, w których Jezus wskazuje, jak wierność Bogu powinna kształtować zarówno postępowanie człowieka, jak i jego intencje oraz stosunek do innych ludzi. Pomocna w zrozumieniu tego wymagania jest również późniejsza wypowiedź Jezusa, zapisana w Mt 23,23. Kierując ją do znawców Prawa i faryzeuszy, Jezus wskazuje, że skrupulatność w wykonywaniu niektórych obowiązków religijnych może współistnieć z zaniedbywaniem tego, co w Prawie najważniejsze:

„Biada wam, znawcy Prawa i faryzeusze, obłudnicy! Dajecie dziesięcinę z mięty, kopru oraz kminku, a porzuciliście to, co w Prawie jest ważniejsze: sprawiedliwy sąd, miłosierdzie oraz wiarę — to należało zachować, a i tamtych spraw nie porzucać”.

Mt 23,23 · SNP

Dziesięcina polegała na oddawaniu dziesiątej części określonych dóbr. W przytoczonym przykładzie staranność obejmuje nawet miętę, koper i kminek. Jezus nie wyśmiewa takiej dokładności ani nie mówi, że sama troska o dziesięcinę jest zła. Zarzut dotyczy tego, że towarzyszy jej porzucenie sprawiedliwego sądu, miłosierdzia i wiary, a więc spraw, które sam Jezus określa jako ważniejsze w Prawie.

Końcowe zdanie pozwala uniknąć błędnego wniosku. Jezus nie proponuje zastąpienia jednego obowiązku drugim, lecz wskazuje, że drobiazgowe przestrzeganie pewnych wymagań nie usprawiedliwia zaniedbania pozostałych. Człowiek może dokładnie rozliczać należną część swoich dóbr, a jednocześnie niesprawiedliwie traktować innych lub pozostawać obojętny na ich potrzeby. Dokładność w obliczaniu dziesięciny współistnieje wówczas z krzywdzeniem lub zaniedbywaniem ludzi. Człowiek przestrzega jednego wymagania, lecz nie podporządkowuje Bożej woli sposobu, w jaki traktuje bliźnich.

Wypowiedź z Mt 23,23 pomaga zatem zrozumieć ostrzeżenie z Mt 5,20. Większa sprawiedliwość nie sprowadza się do zwiększenia liczby praktyk. Wymaga przezwyciężenia wybiórczego posłuszeństwa, w którym zachowywanie jednych przykazań przesłania zaniedbanie innych. Szczególnie wyraźnie problem ten ujawnia się wtedy, gdy religijne uzasadnienie zostaje wykorzystane do odmowy pomocy człowiekowi, wobec którego istnieje konkretny obowiązek.

Czy praktyki religijne mogą usprawiedliwiać zaniedbanie Bożych przykazań?

Problem ten Jezus porusza w rozmowie o tradycji starszych, zapisanej w Mt 15,1–9. Faryzeusze i znawcy Prawa pytają Jezusa, dlaczego Jego uczniowie nie przestrzegają tradycji starszych i jedzą bez uprzedniego obmycia rąk. Chodzi o przyjęty zwyczaj religijny, który rozmówcy uznają za obowiązujący. Jezus odpowiada, kierując uwagę ku ważniejszemu pytaniu: czy zachowywana tradycja pozostaje zgodna z tym, co nakazuje Bóg?

„A dlaczego wy, z powodu swojej tradycji, łamiecie przykazanie Boga?”

Mt 15,3 · SNP, fragment

Następnie przywołuje obowiązek oddawania czci ojcu i matce. W omawianym przykładzie cześć ta nie ogranicza się do uprzejmych słów czy okazywania szacunku. Dotyczy także udzielenia rodzicom pomocy materialnej. Jezus opisuje sytuację, w której człowiek powołuje się na religijne zobowiązanie dotyczące posiadanych dóbr, aby odmówić przeznaczenia ich na wsparcie rodziców. W równoległym opowiadaniu ewangelista Marek zachowuje nazwę tego zobowiązania i ją objaśnia:

„Wy natomiast mówicie: Jeśli człowiek powie ojcu lub matce: Korban, to znaczy darem ofiarnym jest to, co mielibyście ode mnie otrzymać jako pomoc, to już nie pozwalacie mu nic uczynić dla ojca czy matki”.

Mk 7,11–12 · SNPD

Wyraz korban zostaje tu wyjaśniony jako dar ofiarny. Człowiek deklaruje, że dobra, którymi mógłby wesprzeć rodziców, zostały przeznaczone na dar ofiarny. Następstwem przedstawionym w tekście jest odmowa udzielenia im wsparcia. Istotą zarzutu Jezusa nie jest więc sama hojność wobec Boga, lecz powołanie się na zobowiązanie religijne w sposób, który uniemożliwia spełnienie obowiązku wobec rodziców.

To właśnie przykazanie Tory stanowi podstawę krytyki. Jezus nie usuwa wymagania czci wobec ojca i matki, ale domaga się jego rzeczywistego zastosowania. Przykład pokazuje, że nie każde postępowanie uzasadnione religijnym argumentem jest przez to zgodne z wolą Boga. Trzeba jeszcze zapytać, czy argument ten nie służy uchyleniu się od obowiązku, który Bóg wyraźnie nałożył.

Wniosek wynikający z opowiadania ewangelicznego jest wyraźny: zobowiązanie religijne nie usprawiedliwia odmowy należnej pomocy rodzicom. Jezus ocenia przedstawioną praktykę w świetle przykazania Boga i domaga się takiego postępowania, które rzeczywiście wyraża cześć wobec ojca i matki.

Uzupełnienie: śluby a cześć należna rodzicom w Misznie

Podobny problem rozważano również w tradycji rabinicznej. Świadectwo takiej dyskusji zachowuje Miszna, czyli zbiór tradycji i pouczeń rabinicznych zredagowany około 200 roku po Chrystusie. Jest to źródło późniejsze od działalności Jezusa, dlatego służy tutaj jako materiał porównawczy, a nie bezpośredni zapis stanowiska Jego rozmówców.5

W traktacie Nedarim 9,1 rozpatrywany jest ślub, czyli dobrowolnie podjęte zobowiązanie religijne. Rabbi Eliezer proponuje, aby cześć należna rodzicom mogła stanowić podstawę zwolnienia człowieka z takiego zobowiązania. Mędrcy nie zgadzają się na stosowanie tej podstawy jako ogólnej zasady. Dopuszczają ją jednak wtedy, gdy ślub dotyczy relacji między osobą, która go złożyła, a jej rodzicami. Właśnie tego przypadku dotyczą słowa:

פותחין לו בכבוד אביו ואמו
„Otwiera się mu [drogę do uchylenia ślubu], odwołując się do czci jego ojca i matki”.

Miszna, Nedarim 9,1 · przekład własny

„Otwarcie drogi” oznacza znalezienie podstawy do zwolnienia ze ślubu przez ustalenie, że człowiek nie złożyłby go, gdyby należycie uwzględnił określone okoliczności. W tej dyskusji chodzi o cześć należną rodzicom. Nie oznacza to, że każdy ślub dotyczący rodziny automatycznie traci ważność.6

Podobieństwo do rozmowy Jezusa polega na rozpatrywaniu zobowiązania religijnego w związku z obowiązkiem czci wobec rodziców. Miszna nie opisuje jednak wprost tej samej sytuacji odmowy pomocy materialnej, którą przedstawia Ewangelia. Pokazuje natomiast, że również w tradycji rabinicznej dostrzegano problem ślubów naruszających relacje z rodzicami i rozważano możliwość zwolnienia z nich. Krytyki praktyki opisanej w Ewangelii nie należy zatem rozciągać na wszystkich żydowskich nauczycieli.

Po rozważeniu obowiązku pomocy rodzicom pozostaje pytanie o wewnętrzną postawę człowieka. Czy wymaganie miłości i troski o bliźniego pojawia się dopiero w nauczaniu Jezusa, czy zostało już wyrażone w samej Torze?

O sercu człowieka mówi już Tora

Można odnieść wrażenie, że Prawo wymagało jedynie przestrzegania przepisów, a dopiero Jezus zwrócił uwagę na serce człowieka. Jednak już Tora mówi o miłości do Boga i bliźniego oraz zakazuje nienawiści żywionej w sercu. Nie ogranicza więc posłuszeństwa Bogu do samych czynów, lecz obejmuje nim także pragnienia i nastawienie człowieka. Pokazują to przykazania zapisane w Księdze Powtórzonego Prawa i Księdze Kapłańskiej.

W Księdze Powtórzonego Prawa nakaz miłości Boga obejmuje całego człowieka:

„Kochaj więc PANA, swojego Boga, całym swoim sercem, całą swoją duszą i ze wszystkich swych sił”.

Pwt 6,5 · SNP

Użycie słowa „cały” w kolejnych częściach zdania oraz odwołanie do wszystkich sił pokazują, że nie chodzi jedynie o wykonanie określonej czynności religijnej. Człowiek ma zwrócić się ku Bogu całym swoim życiem. Zewnętrzne posłuszeństwo nie zostaje tu oddzielone od wewnętrznego zaangażowania. To ważne dla omawianego zagadnienia, ponieważ już Tora nie pozwala utożsamić wierności Bogu z samą poprawnością widocznych praktyk.

Podobne powiązanie pojawia się w przykazaniach dotyczących bliźniego. Księga Kapłańska stwierdza:

„Nie będziesz w swoim sercu nienawidził swego brata”.

Kpł 19,17a · SNPD

Zakaz dotyczy nienawiści żywionej w sercu, a więc postawy, która nie musi jeszcze przybrać postaci jawnej krzywdy. W następnym wersecie zakaz zemsty i żywienia urazy łączy się z nakazem miłości bliźniego (Kpł 19,18). Człowiek nie może zatem uznać, że spełnił całe wymaganie tylko dlatego, iż powstrzymał się od określonego działania. Prawo dotyczy również nienawiści i urazy, które człowiek w sobie podtrzymuje, nawet gdy nie ujawnił ich jeszcze w otwartym działaniu przeciwko bliźniemu.

Również późniejsza tradycja żydowska podkreśla, że znajomość nauczania powinna prowadzić do czynu. W traktacie Awot, znanym także jako Pirke Awot i zawierającym pouczenia mędrców, znajduje się zdanie:

וְלֹא הַמִּדְרָשׁ הוּא הָעִקָּר, אֶלָּא הַמַּעֲשֶׂה.
„Nie studiowanie jest najważniejsze, lecz czyn”.

Miszna, Awot 1,17 · fragment, przekład własny

Przeciwstawienie studiowania i czynu służy tu wskazaniu, do czego ma prowadzić zdobywana wiedza. Sama znajomość pouczeń nie zastępuje ich praktykowania. Przytoczone pouczenie pokazuje, że również w tradycji rabinicznej podkreślano potrzebę stosowania poznanych nauk w życiu.7

Na tym tle można precyzyjniej określić znaczenie dalszych słów Jezusa. Nie naucza On o sercu dlatego, że Tora zajmowała się wyłącznie zewnętrznymi zachowaniami. Pokazuje, że posłuszeństwo obejmuje zarówno widoczne czyny, jak i gniew, wrogość czy pragnienia, z których te czyny mogą wynikać. Dlatego słuchacz powinien zwracać uwagę nie tylko na to, co zrobił, ale także na swój stosunek do drugiego człowieka. W Kazaniu na górze Jezus wyjaśnia te wymagania na przykładach konkretnych sytuacji i wskazuje słuchaczom, jak powinni w nich postąpić.

Od powstrzymania się od krzywdy do pojednania i miłości

Pierwszy z takich przykładów następuje bezpośrednio po wypowiedzi o większej sprawiedliwości. W Mt 5,21–22 Jezus przywołuje zakaz zabójstwa, po czym ostrzega przed gniewem i znieważaniem brata. Następnie opisuje człowieka przynoszącego dar na ołtarz. Człowiek ten zamierza złożyć ofiarę Bogu, lecz właśnie wtedy przypomina sobie o naruszonej relacji z bliźnim.

„Dlatego jeślibyś składał swój dar na ołtarzu i tam by ci się przypomniało, że twój brat ma coś przeciwko tobie, zostaw swój dar przed ołtarzem, pojednaj się najpierw z bratem, a potem wróć i dokończ ofiarowania”.

Mt 5,23–24 · SNP

Jezus wymaga od człowieka, który przypomina sobie, że brat ma coś przeciwko niemu, podjęcia inicjatywy prowadzącej do pojednania. Poleca mu przerwać składanie daru, udać się do brata, a po pojednaniu z nim wrócić i dokończyć ofiarowanie. W ten sposób wskazuje, że troska o relację z drugim człowiekiem jest pilnym obowiązkiem wobec Boga. Sprawa między nim a bratem wymaga wyjaśnienia, a naprawienie ich relacji ma pierwszeństwo przed dokończeniem rozpoczętej czynności religijnej.

Szczególną uwagę zwraca sformułowanie „twój brat ma coś przeciwko tobie”. To drugi człowiek ma powód do skargi, a osoba składająca dar jest tego świadoma. Jezus kieruje więc uwagę słuchacza ku temu, jak jego postępowanie dotknęło bliźniego. Wezwanie do pojednania wymaga gotowości do wysłuchania brata i zajęcia się sprawą, która ich dzieli.

Polecenie dokończenia ofiarowania potwierdza zarazem znaczenie oddawania czci Bogu. Jezus łączy je z odpowiedzialnością za bliźniego i wskazuje właściwą kolejność działania. Podobną zależność ukazała omówiona wcześniej rozmowa o pomocy rodzicom: wierność Bogu ma znajdować wyraz również w wypełnianiu obowiązków wobec drugiego człowieka.

Kolejny przykład poszerza tę perspektywę. Trudność nie dotyczy już tylko naprawienia relacji z bratem, ale także stosunku do osoby okazującej wrogość. Jezus mówi:

„Ja wam natomiast mówię: Kochajcie waszych nieprzyjaciół i módlcie się za tych, którzy was prześladują”.

Mt 5,44 · SNP

Wymaganie zostaje od razu powiązane z działaniem: uczeń ma modlić się za tych, którzy go prześladują. Miłość nie jest tu uzależniona od tego, czy druga strona odpowie życzliwością. Jezus uzasadnia takie postępowanie przykładem Ojca, który sprawia, że słońce wschodzi nad złymi i dobrymi, a deszcz pada na sprawiedliwych i niesprawiedliwych (Mt 5,45). Dobro, z którego korzystają ludzie, nie jest udzielane wyłącznie tym, którzy postępują właściwie.

Uczeń ma odzwierciedlać tę postawę w swoich relacjach. Nie oznacza to uznania prześladowania za dobre. Jezus nie usprawiedliwia ich czynów, lecz poleca uczniom modlić się również za tych ludzi. Krzywda doznana z ich strony nie staje się więc usprawiedliwieniem nienawiści. Miłość, o której mówi Jezus, ma obejmować także osoby, od których uczeń nie otrzymuje życzliwości.

Przytoczone pouczenia pokazują, jakiej sprawiedliwości Jezus oczekuje od uczniów. Ma ona wyrażać się w gotowości do pojednania z bratem oraz w miłości obejmującej także nieprzyjaciół. W obu przypadkach uczeń ma podjąć działanie służące dobru drugiego człowieka, również wtedy, gdy relację utrudniają konflikt lub doznana krzywda.

Jezus wymaga zgodności między uznawaniem Bożej woli, nastawieniem serca i rzeczywistym postępowaniem. Jego pouczenia dotyczą zarówno tego, jaki stosunek uczeń żywi do innych ludzi, jak i decyzji, które podejmuje wobec nich. W ten sposób wierność Bogu znajduje konkretny wyraz w codziennych relacjach. Zakończenie Kazania na górze podkreśla znaczenie takiego posłuszeństwa dla wejścia do królestwa niebios.

Dokąd prowadzi nauczanie Jezusa?

W Mt 7,21 Jezus wskazuje, kto wejdzie do królestwa niebios:

„Nie każdy, kto mówi do Mnie: Panie, Panie, wejdzie do Królestwa Niebios, lecz ten, kto pełni wolę mojego Ojca w niebie”.

Mt 7,21 · SNPD

Na początku analizowanego fragmentu Jezus mówił o sprawiedliwości koniecznej do wejścia do królestwa (Mt 5,20). Teraz wyjaśnia, że samo nazywanie Go Panem nie zastępuje pełnienia woli Ojca. Nie podważa znaczenia zwracania się do Niego z wiarą, lecz wskazuje, że taka deklaracja musi pozostawać zgodna z postępowaniem. Człowiek nie może uznawać Jego autorytetu wyłącznie w słowach, a następnie pomijać przekazywanych przez Niego wymagań.

Tę zależność przedstawia kończąca mowę przypowieść o dwóch budowniczych (Mt 7,24–27). Obaj słuchają słów Jezusa, ale tylko jeden je wykonuje. Zostaje on porównany do człowieka budującego dom na skale. Drugi słucha, lecz nie wprowadza nauczania w życie, i przypomina budowniczego stawiającego dom na piasku. Różnica między nimi ujawnia się podczas deszczu, wezbrania wód i naporu wichrów: jeden dom pozostaje, a drugi upada. Obraz pokazuje, dlaczego samo wysłuchanie nauczania nie stanowi jeszcze trwałej podstawy życia.

W ten sposób zakończenie mowy rozwija to, co zostało zapowiedziane w Mt 5,17–20. Jezus przedstawia swoją misję jako wypełnienie Prawa i Proroków, zapewnia o znaczeniu Bożego objawienia, a następnie wymaga stosowania przykazań i zgodnego z nimi nauczania. Konkretne pouczenia wyjaśniają, jak ta wierność ma wyglądać w relacjach z ludźmi. Ostrzeżenie z Mt 7,21 i przypowieść o budowniczych wyjaśniają, jakiej odpowiedzi Jezus oczekuje po wysłuchaniu tych pouczeń. Słuchacz ma pełnić wolę Ojca i wykonywać słowa Jezusa. Samo uznanie nauczania za słuszne nie wystarcza.

Jezus ukazuje pełne znaczenie Prawa i uczy, jak zgodnie z nim żyć. Jego pouczenia obejmują zarówno czyny człowieka, jak i jego myśli, pragnienia oraz stosunek do innych ludzi. Wszystkie te wymagania łączy miłość do Boga i bliźniego. W Ewangelii Mateusza Jezus wskazuje, że na tych dwóch przykazaniach opiera się całe Prawo i Prorocy (Mt 22,37–40). Miłość stanowi więc zasadę, która nadaje kierunek postępowaniu uczniów i znajduje wyraz w trosce o dobro drugiego człowieka. Z takim rozumieniem Prawa współbrzmi stwierdzenie apostoła Pawła:

„Miłość nie wyrządza zła bliźniemu, toteż jest ona wypełnieniem Prawa”.

Rz 13,10 · SNP

Wyjaśnienie Mt 5,17 wymaga zatem powiązania słów Jezusa o Jego misji z wymaganiami, które stawia uczniom w dalszej części Kazania na górze. Choć pozostają pytania o stosowanie poszczególnych przepisów, omówione pouczenia wyraźnie wskazują, że poznawanie Bożej woli ma prowadzić do jej wykonywania.

Tak rozumiana sprawiedliwość obejmuje całe życie ucznia. Słuchanie i rozumienie nauczania Jezusa łączą się z przyjęciem odpowiedzialności za własne postępowanie wobec Boga i ludzi.

Co to oznacza dla człowieka, który dzisiaj chce żyć zgodnie z nauczaniem Jezusa? Poznawanie Bożych przykazań powinno kształtować jego codzienne decyzje, sposób odnoszenia się do ludzi oraz intencje, którymi się kieruje. Warto więc zapytać, czy wiara wyraża się w trosce o najbliższych, uczciwości, gotowości do naprawienia wyrządzonej krzywdy i życzliwości także wobec tych, z którymi trudno się porozumieć. W takich sytuacjach miłość do Boga i bliźniego staje się konkretnym zadaniem, a poznane słowo — wskazaniem, jak postąpić.

To prowadzi do tematu drugiego artykułu z serii „Jezus i Prawo”. List Jakuba podejmuje pytanie, jak wiara w Jezusa wyraża się w postępowaniu wobec innych ludzi, i przywołuje królewskie przykazanie miłości bliźniego. Rozważenie tego tekstu pozwoli przejść od wymagań przedstawionych w Kazaniu na górze do konkretnych sytuacji w życiu wspólnoty wierzących.

Autor: Paweł Jaszczuk

Przypisy

  1. W. Arndt i in., A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, wyd. 3, University of Chicago Press, Chicago 2000 (BDAG): καταλύω, znaczenie 3a, s. 521–522; πληρόω, znaczenie 4b, s. 827–829; λύω, znaczenie 4, s. 606–607; δικαιοσύνη, znaczenia 3a–b, s. 247–249. Rozróżnienie czasowników w Mt 5,17–20 sprawdzono również w greckim tekście SBLGNT. Powrót do odwołań: 1, 2, 3, 4.
  2. B.M. Trout, The nature of the law’s fulfilment in Matthew 5:17: An exegetical and theological study, „In die Skriflig” 49/1 (2015), art. 1910. Opracowanie wykorzystano jako przegląd interpretacji, w tym odczytania akcentującego ukazanie właściwego znaczenia Prawa. Sam Trout opowiada się przede wszystkim za jego prorockim i eschatologicznym wypełnieniem. Przywołanie tego artykułu nie oznacza zatem, że jego autor uzasadnia wyłącznie interpretację przyjętą tutaj. Pełny tekst. ↩
  3. J. Marcus, The Enigma of the Antitheses, „New Testament Studies” 69/2 (2023), s. 121–137. Opracowanie przywołano dla wskazania, że w Mt 5,21–48 Jezus odnosi się także do samych przepisów Tory, a nie wyłącznie do ich późniejszych interpretacji. Marcus wyprowadza z tego dalej idący wniosek o korygowaniu wcześniejszych regulacji; niniejszy artykuł nie przyjmuje tego wniosku jako rozstrzygnięcia. Pełny tekst. ↩
  4. D.C. Sim, Are the least included in the kingdom of heaven? The meaning of Matthew 5:19, „HTS Teologiese Studies / Theological Studies” 54/3–4 (1998), art. 1431, doi:10.4102/hts.v54i3/4.1431. Autor argumentuje za odczytaniem słów o „najmniejszym” jako zapowiedzi wykluczenia z królestwa, polemizując z interpretacją mówiącą o niższej pozycji w jego obrębie. Jego argumentacja obejmuje również sporną rekonstrukcję polemiki ewangelisty z Pawłem; przywołanie opracowania nie oznacza przyjęcia tej rekonstrukcji ani uznania proponowanej interpretacji za powszechnie przyjęte rozstrzygnięcie. ↩
  5. Miszna — zbiór tradycji rabinicznych zredagowany około 200 r. po Chrystusie. Zob. hasło Mishnah, Jewish Knowledge Base, Chabad.org. Późniejsza redakcja wymaga ostrożności przy odnoszeniu poszczególnych tradycji do czasów Jezusa. ↩
  6. Miszna, Nedarim 9,1. Tekst hebrajski i omówienie: Daniel Nevins, Nedarim 9:1, Jewish Theological Seminary, 2008. Przytoczenie polskie jest przekładem własnym; nawias kwadratowy zawiera objaśnienie. Tekst wykorzystano jako porównawczy materiał dotyczący żydowskiej refleksji nad praktykowaniem Tory. ↩
  7. Miszna, Awot 1,17, tekst w bibliotece Sefaria. Przytoczenie polskie jest przekładem własnym. ↩

Przekłady i teksty źródłowe

Cytaty biblijne oznaczono skrótem wykorzystanego przekładu. SNP — Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza, przekład literacki, wydanie pierwsze, © 2016 Ewangeliczny Instytut Biblijny; SNPD — przekład dosłowny, wydanie piąte (cyfrowe), © 2021 Ewangeliczny Instytut Biblijny. Cytaty zachowują brzmienie wybranego przekładu; nie łączono różnych tłumaczeń w obrębie jednego cytatu. Tekst grecki: The Greek New Testament: SBL Edition, red. Michael W. Holmes. Tłumaczenia własne oznaczono przy cytatach. Opracowania wykorzystane przy poszczególnych zagadnieniach podano w przypisach.

Newsletter Exegeo.pl

Bądź na bieżąco

Odkrywaj nowe publikacje Exegeo.pl, które pomagają lepiej rozumieć Biblię. Zapisz się, aby otrzymywać informacje o artykułach, seriach tematycznych i materiałach do pogłębionego studium.

Poruszamy w nich między innymi:

  • Znaczenie fragmentów Biblii w ich kontekście.
  • Pytania dotyczące wiary i interpretacji Pisma.
  • Języki biblijne i różnice między przekładami.
  • Przesłanie tekstu i jego znaczenie dla współczesnego czytelnika.

W każdej chwili możesz zrezygnować z subskrypcji.